آشنايي با مراحل اقدام پژوهي يا پژوهش در عمل و ويژگيهاي هر مرحله

پژوهش در عمل يا اقدام پژوهي در واقع نوعي از تحقيق مي باشد كه توسط خود فرد درگير در يك مسئله براي حل و يا كاهش مشكل انجام مي گيرد. در اقدام پژوهي موضوع هاي تحقيق همگي ملموس و عيني و مربوط به فعاليت هاي روز مره مي باشد و هدف آن بهسازي امور و اثر بخشي كردن آن است.

مراحل اقدام پژوهي مراحلي دوري يا حوني مي باشد و از اين رو آن را چرخه پژوهش نيز ناميده اند و با توجه به اينكه روشي منظم و هدفمند مي باشد لازم است براي آن مراحلي را در نظر گرفت كه به طور خلاصه به اين شرح است:

 1- مشخص كردن موضوع و عنوان پژوهش: نخستين گام در هر پژوهش تعيين موضوع مي باشد موضوعي كه انتخاب مي كنيد يا معمولاً مورد علاقه شما مي باشد،يا مربوط به مسئله اي است كه در حين كار براي شما پيش آمده است و مي خواهيد آن را بر طرف كنيد. با اين حال موضوع بايد داراي اين ويژگيها باشد: الف: مورد علاقه شما باشد ب: پژوهش پذير باشد ج: داراي اهميت باشد. د: در توان پژوهشگر باشد ه: منابع اطلاعاتي كافي در اختيار باشد.

 2- توصيف وضعيت موجود و تشخيص مسئله: مطلب بسيار مهم در خصوص پژوهش در عمل دربارة وضعيتي است كه در آن قرار داريم يعني اينجا و اكنون»

پس از بررسي وضعيت موجود لازم است رخدادهاي عمدة آن را به صورت منطقي تنظيم نمائيد و گزارش بايد تلاش كنيد تا وضعيت مورد مطالعه به روشني توضيح داده شد و به طوري كه خواننده بتواند از وضعيت مورد نظر تصوير واقعي و بدون ابهام و پرسش به دست آورد.

 3- گردآوري اطلاعات (شواهد) نوع اول: براي اينكه تصوير روشني از وضع موجود داشته باشيم لازم است داده ها يا اطلاعات لازم را در اين باره جمع آوري كنيم و داده ها را طبقه بندي نمائيم و داده هاي ضروري را از غير ضروري جدا كنيم و در اين مرحله نيز هدف شما عملي و كاربردي است و نه صرفا نظري. گردآوري اطلاعات در اغلب موارد از چهار روش مصاحبه،مشاهده پرسشنامه و اسناد و ارقام حاصل مي شود. كه استفاده از نوع روش در اقدام پژوهي بستگي به موضوع و هدف پژوهش مورد نظر دارد و بهتر است تلاش كنيد كه براي كسب اطلاعات از روشهاي متعددي استفاده كنيد. هدف از گردآوري اطلاعات هم مشخص نمودن وضع موجود به كمك داده ها و شواهد و انتخاب يك راه موقت مي باشد.

 4- تجزيه تحليل و تفسير داده ها: پس از جمع آوري اطلاعات و شواهد بايد به كمك آن تصوير به ثبت روشن و گويايي از وضعيت موجود داده شد در تجزيه تحليل و تفسير داده ها مفاهيم زير را بايد مورد تجزيه تحليل قرار داد: مشكل اصلي ريشه هاي اصلي آن عوامل مربوط به ريشه و پيش زمينه ها،نتايج و عواقب منفي آن و نتايج مهم ديگر

5- انتخاب راه جديد به صورت موقت: در اين مرحله بايد تلاش كرد به كمك اطلاعات تفسير شده نخست چند راه اوليه مناسب را در نظر بگيريد. و به راه حل هايي بينديشيد كه عملي باشد و آن راه را به طور عملي اجرا مي كنيد.

 6- اجراي طرح جديد و نظارت بر آن: پس از اين كه راه جديد كاملاً طراحي و آماده شد آن را به اجرا بگذاريد و در مرحله اجرا سه ركن اساسي مشاهده،انديشه و عمل را در نظر داشته باشيد.

 7- گردآوري اطلاعات و شواهد نوع دوم: براي اين كه دربارة عمل با تغيير جديد داوري كنيد نياز به شواهد داريد كه اين شواهد بايد مبتني بر اطلاعات منظم و منطقي باشد. پس لازم است بعد از اجراي طرح شواهدي را جمع آوري كنيد تا بدان وسيله بتوانيد ادعاي خود را اثبات نماييد .

 8- ارزشيابي تأثير اقدام جديد و تعيين اعتبار آن: بايد در اين مرحله داده هاي جمع آوري شده را حل مرحله سوم تفسير و تحليل نمود. و با پرسش هايي بگوئيد تا نتيجه اقدام جديد را به كمك شواهد منطقي ارزيابي نماييد اگر نتيجه مثبت باشد اين اقدام را به عنوان يك راه جديد ادامه دهيد و در غير اينصورت به راه حل هاي ديگر بينديشيد و راه ديگري را پيدا كنيد.

 9- تجديد نظر و دادن گزارش نهايي و اطلاع رساني: پس از اعتبار يابي و اعتبار بخشي كار خود اصلاحات لازم و نهايي را در عمل پيشنهادي انجام داده و به عنوان سندي عملي آن را آماده نماييد و بر اساس مراحل تحقيق تدوين و منظم نماييد و گزارش نماييد.

 تعیین عنوان يا موضوع پژوهش :

 در اقدام پژوهشی ، پژوهشگر به طور اتفاقی با مشکل برخورد می کند ، مثلاً در حین تدریس درس آمارو مدلسازی، معلم دانش آموزان  کلاس را متفاوت با کلاس های هم سطح دیگر می بیند . پس از چند جلسه به این موضوع اطمینان پیدا می کند و چنین شخصی با عنوان و وضعیت درس آمار دانش آموزان یک کلاس برخورد کرده است . مساله ای که یک اقدام پژوه با آن برخورد می کند .مربوط به حوزه ی  کاری اوست . در آموزش و پرورش مسائلی ممکن است توجه اقدام پژوهان را به خود جلب کند و آن ها پس از برخورد با مساله به آن بپردازند .

 ویژگی های عنوان یک اقدام پژوهی :

 1- عنوان باید متضمن مساله اصلی پژوهش باشد .برای یک کار اقدام پژوهی عنوان زیر انتخاب شده است:

بهبود روش تدریس درس آمار در سال دوم دبیرستان » در صورتی که مساله ی اقدام پژوه ، ضعف یادگیری دانش آموزان یک کلاس در درس آمار بود و او با اتخاذ یک روش تدریس جدید و خلاق ، توانسته ، یادگیری دانش آموزان را بهبود بخشد . بنابراین عنوانی که در بر گیرنده  مساله تحقیق است افزایش توان یادگیری دانش آموزان در درس آمار » است .

2- عنوان باید بدون ابهام باشد .

پژوهشگری مساله اش ضعف دانش آموزان یک کلاس در درس آمار پایه دوم دبیرستان بوده که با تلاش فراوان موفق شده بود سطح یادگیری آن ها را در حد چشم گیری افزایش دهد . عنوان مناسبی که سزاوار این فعالیت علمی است می تواند چنین باشد : تقویت یادگیری دانش آموزان یک کلاس پایه دوم دبیرستان در درس آمار با استفاده از روش .» ولی در عنوان محقق ، نه هدف از مسیر اصلی روشن است و نه زمینه ی تغییر (تغییر چه چیز ؟) و یا عنوان بررسی سطح اعتقادات دانش آموزان یک کلاس از شفافیت و رسایی لازم برخوردار نیست .

3- عنوان باید از چارچوب محیط کاری محقق سرچشمه بگیرد .

· افزایش اعتماد دانش آموزان در جلسه ی امتحان

· افزایش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان 

· بررسی بین جو سازمانی و سبک مدیریت 

عنوان های فوق با فرض معلم بودن پژوهشگر به صورت زیر اصلاح می شود . 

· افزایش اعتماد به نفس دانش آموزان دختر کلاس پنجم دبستان شهید راحمی شهرستان اسدآباد »

· افزایش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در کلاس چهارم ابتدایی دبستان مهدیه شهرستان اسدآباد» 

· رابطه بین جو سازمانی و سبک مدیریت دبیرستان دخترانه اندیشه شهرستان اسدآباد »

 4-عنوان باید تغییر وضع نامطلوب را در جهت بهبودی وارتقاء نشان دهد .

· در اقدام پژوهشی تبدیل وضع موجود به وضع مطلوب در عنوان باید نشان داده شود . واژه های زیر تبدیل

وضع موجود به وضع مطلوب را نشان می دهد وبهتر است عنوان با این کلمات آورده شود .

تقویت ،کاهش ،تغییر ، اصلاح ،ایجاد ، حل رفع ، تبدیل ، بهبود ، راهکار عملی، به مثال های زیر توجه کنید :

ý روش یادگیری مبحث واریانس در درس آمار پایه دوم رشته ریاضی دبیرستان

ý ناسازگاری یک دانش آموز 

ý تشویق و ترغیب دانش آموزان یک مدرسه برای شرکت در مسابقات کتاب خوانی 

هیچ یک از عنوان های بالا تغییر را نشان نمی دهد . اصلاح موارد فوق به قرار زیر است :

ý افزایش یادگیر ی مبحث واریانس توسط دانش آموزان پایه دوم رشته ریاضی دبیرستان به روش مشارکتی

ý افزایش تشویق و رغبت دانش آموزان دبستان بعثت به شرکت در مسابقه ی کتاب خوانی 

ý راهکارهای عملی مناسب برای رفع ناسازگاری یک دانش آموز 

4- عنوان باید با مساله هم پوشی داشته باشد .

اگر پژوهشگری برای حل مشکل رفتاری یک دانش آموز تلاش کرده باشد عنوان زیر با مساله ای که محقق دنبال کرده هم پوشی ندارد :

حل مشکل رفتاری دانش آموزان » اصلاح شده آن به شکل زیر است :

حل مشکل رفتاری یک دانش آموزپایه دوم ابتدایی»

یا اگر محقق برای افزایش انگیزه دانش آموزان یک کلاس تلاش کرده باشد عنوان زیر با مساله پژوهشگر هم پوشی ندارد .

افزایش انگیزه دانش آموزان » که آن را به صورت افزایش انگیزه دانش آموزان یک کلاس پایه دوم متوسطه رشته ریاضی در درس آمار و مدلسازی » می توان اصلاح کرد :

بیان مساله :

 

منظور از بیان مساله این است که مشکل به خوبی شناسایی شود و ابعاد و جنبه های آن از زوایا ی بیشتری مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد . توصیف وضع موجود و پرداختن به اهمیت وضرورت عنوان جزیی از بیان مساله است که در واقع ساختار اصلی و استخوان بندی فرآیند یک فعالیت است . از : الف) توصیف وضع موجود                      ب) اجرای راه حل و نتیجه                ج) توصیف وضع مطلوب

 توصیف وضع موجود

 بخش اصلی بیان مساله را توصیف وضع موجود تشکیل می دهد . در توصیف وضع نامطلوب کمبودها، ضعف ها،

نارسایی ها ،کاستی ها ، عیب ها و نقص ها و مخصوصاً عواملی که لازم است تغییر یابد از زوایا وابعاد گوناگون مورد بحث وبررسی قرار داده می شود . اقدام پژوه کسی است که برای تغییر وضعیت موجود وضعیتی که در بیان مساله شرح داده شده است در جهت بهبود تلاش می کند . این وضعیت ممکن است در مقایسه با شرایط هم سطح و مشابه کار اقدام پژوه ، وضع نامطلوبی باشد ، مانند ناسازگاری یا گوشه گیری یک دانش آموز یا ضعف درسی دانش آموزان یک کلاس و در مقایسه با سایر کلاس ها یا ضعف بهره وری بخشی از اداره در مقایسه با سایر بخش ها . » ممکن است وضعیت مورد نظر ، در مقایسه با الگوی مطلوب وبهتری که در ذهن اقدام پژوه وجود دارد وضعیت مطلوبی نبوده امّا در مقایسه با شرایط هم سطح مشابه کار اقدام پژوه وضعیت مشابهی داشته باشد مانند مدرسه ای که از نظر درسی مشابه مدرسه های دیگر است امّا اقدام پژوه با طرح های ابتکاری بنا دارد آن را ارتقاء بخشیده و به وضعیت بهتری تبدیل کند .

در زیر نمونه هایی از توصیف وضعیت موجود آورده شده است : نمونه 1:

مساله تحقیق : بی علاقگی دانش آموزان سال سوم رشته انسانی در درس فلسفه و منطق »

عنوان تحقیق : افزایش میزان علاقه مندی دانش آموزان یک کلاس (سوم متوسطه ) به درس فلسفه و منطق»

برخورد با مساله (تشخیص مساله) و توضیح وضع موجود .

به عنوان دبیر فلسفه سعی می کردم درس فلسفه و منطق را به صورت جزوه خلاصه کرده و دانش آموزان را وادار کنم تا آن را بنویسند ، ولی احساس می کردم که آن ها علاقه ای به این درس نشان نمی دهند . تا این که روزی دانش آموزان در حال نوشتن جزوه بودند که متوجه شدم ، آن ها به لحاظ جسمی و روحی خسته می شوند و بی علاقگی از نگاه آنها خوانده می شد . از آن جا که درس فلسفه و منطق دارای واژه ها ی نامأنوسی است دانش آموزان گاه گاه در نوشتن آن ها دچار اشتباه می شوند . تمام انرژی دانش آموزان صرف نوشتن می شد و فرصت برای بحث و تفکر و طرح سوال باقی نمی ماند . فضای کلاس ، خشک و بی روح بود و هیچ رغبت و انگیزه ای از جانب دانش آموزان مشاهده نمی شد . و. )

نمونه 2 :

مساله تحقیق : ضعف یاد گیری دانش آموزان یک کلاس اول راهنمایی در درس زبان انگلیسی »

عنوان : ارتقای یادگیری دانش آموزان یک کلاس اول راهنمایی در درس زبان انگلیسی»

برخورد با مساله (تشخیص مساله )

امروزه با توجه به گسترش وسایل ارتباطی از قبیل شبکه جهانی اینترنت و غیره برای دستیابی به دانش نوین و سازگاری با محیط و جامعه ای که دائم در حال تغییر است یادگیری زبان انگلیسی به صورت یک ضرورت در آمده است . هر چه سطح تحصیلات دانش آموزان و دانش جویان بالا می رود نیاز به آموزش زبان محسوس تر می شود زبان انگلیسی در تمام رشته های تحصیلی تنیده شده . دانش آموز در هر رشته ای که بخواهد ادامه ی تحصیل بدهد ناگزیر از یادگیری زبان است . افت تحصیلی زبان نه تنها ناکامی های تحصیلی را در پی داشته بلکه سالیانه میلیاردها ریال هزینه روی دست تصمیم گیران مسائل آموزشی باقی می گذارد .

اهمیت وضرورت تحقیق :

قسمتی از بیان مساله به اهمیت و ضرورت تحقیق مربوط می شود و در واقع زیانها و عواقب ناگواری که مشکل بر جای می گذارد در توضیح اهمیت وضرورت تحقیق آورده می شود ارزش وثمر بخش بود کار محقق وحیاتی ومهم بودن در تشریح ضرورت تحقیق منعکس می شود و محقق با پردازش ماهرانه ضرورت واهمیت تحقیق می تواند حس همکاری و تشریک مساعی دیگران برای پیشبرد مقاصد خود و رفع مشکل جلب نماید . به نمونه 2 مربوط به درس زبان توجه کنید .

با توجه به این که ضعف دانش آموزان این کلاس در درس زبان موجب اتلاف وقت و عقب ماندگی آن ها نسبت به دانش آموزان دیگر می شد . و به اعتماد به نفس آنها لطمه وارد می کرد . و از طرفی چون علائم موفقیت یک معلم ، عملکرد کلاس ، در درسی است که او تدریس می کند خود به خود اهمیت و ضرورت تحقیق برای من بارزتر می شد .

شواهد 1 :

در شواهد 1، اطلاعات ومعلوماتی را که برای تبیین مساله حاصل شده است ، به کمک اسناد ومدارک (ارقام ، اعداد ، جداول ، نمودار ، ) ملموس تر ، گویاتر، عینی تر ، تجربی تر و سنجش پذیر تر می شود .

اگر در بیان مساله ، بی رغبتی دانش آموزان نسبت به موضوع درسی شرح داده شد ، در شواهد 1 این بی رغبتی با ثبت اعداد ، ارقام و نمودار باید نشان داده شود و اظهار نظرات آن ها در رابطه با این بی رغبتی شان لازم است  به صورت مکتوب در آید . در شواهد 1 معلومات به دست آمده هر چه دقیق تر ، مستدل تر و مستندتر تشریح وتنظیم بشود . در مقایسه آن با شواهد 2 ( که مربوط به وضعیت مطلوب است ) ، تغییرات واصلاحات ایجاد شده قابل سنجش تر خواهد بود . در توصیف مساله نمونه2 ،اقدام پژوه ادعا کرده بود که دانش آموزان در درس زبان انگلیسی بسیار ضعیف هستند . او برای تهیه وتکمیل اسناد و شواهد خود از دانش آموزان امتحانی در خصوص درس زبان به عمل می آورد ونمرات آنان را ثبت می کند و برای این نمرات جدول فراوانی مربوط به توزیع نمرات آن ها را تنظیم می کند

 

20  -17           17-13           13- 9            9- 5             5- 

 نمرات دانش آموزان

3                       9                10                 5                3 

فراوانی

شواهد 1 اطلاعاتی  که 

باید دارای ویژگی های زیر باشند :

1- عینی ویا بر مبنای اعداد و ارقام قابل مقایسه باشد .

2- مبتنی بر قضاوت محقق نباشد . وقتی محقق ادعا می کند وضع درسی کلاس بد است ، در شواهد 1 باید نمره های کلاسی ارائه شود تا دیگران بتوانند به راحتی بر ضعف کلاس داوری کنند و حداقل منظور محقق را از ضعف بدانند .

3- برای اثبات وضع موجود گزارش ضعف کاری یک هفته ملاک نیست مثلاً در ارتباط با درس زبان ، نمره ها چند بار امتحان لازم است . و اظهارات یکی دو روزه حتی هفته ای در مورد بی رغبتی کسی نسبت به چیزی که نمی تواند ملاک درستی باشد .

4- فقط مساله را باید به اثبات برسانند نه جوانب آن را . در عنوان بالا بودن توان درسی یک دانش آموز با حل مشکل گوشه گیری او » شواهد اگر منحصر به وضعیت رفتاری خود باشد کافی نیست . برای نشان دادن بی رغبتی دانش آموزان به یک درس ، گزارش نمره ها کافی نیست بلکه باید شواهد مبنی بر بی رغبتی آنان نسبت به درس ارائه شود . از قبیل نتایج تست ها یا سوالات رغبت سنج یا اظهارنظرهای دانش آموزان دیگر .

 گرد آوری اطلاعات و روش های آن :

  گرد آوری اطلاعات مرحله ای از اقدام پژوهی است که در آن محقق ، به منظور پیدا کردن یک یا چند راه حل ، برای بهبود وضع موجود و تبدیل آن به وضع مطلوب کوشش کند .»

محقق در گرد آوری اطلاعات باید به نکات زیر توجه کند :

1- گرد آوری اطلاعات به منظور دستیابی به راه حل های مناسب انجام می پذیرد .

2- قبل از هر چیز ، علل وعواملی که موجب مساله شده است باید شناسایی شود .

3- برای گردآوری اطلاعات از چهار روش مصاحبه ، مشاهده و اسناد و مدارک می توان استفاده کرد .

4- منابع گرد آوری اطلاعات عبارتند از :

· خود یا افراد مورد مطالعه 

· نزدیکان فرد یا افراد مورد مطالعه 

· افراد متخصص در موضوع مورد نظر 

· کتاب ها ، نشریه ها ، مجله ها و رومه ها 

· طرح های پژوهشی

· اموری که با مساله در ارتباط هستند 

· رایانه و .

5- محقق در هنگام گرد آوری اطلاعات ، لازم است تمامی فعالیت های خود را با زمان بندی یادداشت کند . ویژگیهای دقیق منابع را ثبت کند و هیچ عملی یا نکته ای را که با مساله ارتباط دارد ، کوچک تلقی نکند . 

6- کارهای دیگران را که در پیرامون یا مرتبط با این کار انجام داده اند حتماً محقق مطالعه کند .

 ارایه راه حل:

 پژوهشگر با استفاده از اطلاعات به دست آمده و تجزیه وتحلیل آن ها ابعاد وجوانب مشکل را به طور دقیق وشفاف شناسایی می کند . البته تشخیص مشکل وبه دست آوردن آگاهی بیشتر در مورد علل و عوامل آن ، حاصل مطالعه وضعیت موجود ، از طریق تکیه بر اطلاعات جمع آوری شده می باشد . وهدف پژوهشگر نیز در این مرحله پیدا کردن تغییر وضعیت موجود است . در ضمن تشخیص راه حل مناسب ، بهتر است به روش تصمیمات مشارکتی صورت بگیرد . زیرا نظر جمعی نسبت به نظر فردی از ارزش و وجاهت علمی و عملی بیشتری برخوردار است .بدون م و نظر خواهی از دیگران ابداع راه حل مناسب به آسانی میسر نخواهد شد .

 انتخاب راه حل

 مرحله انتخاب راه حل به تفکر بیشتری نیاز دارد . پژوهشگر در انتخاب راه باید از نظرات سازنده افراد با تجربه بهره بجوید . وبا استفاده از اطلاعاتی که در اختیار دارد، در وهله اول لازم است چند راه را در نظر بگیرد وآنها را ارزیابی کند و نیز باید معایب ؛ محاسن و اثر بخشی این راه حل ها را به استناد شاخص ها و معیارهایی که در اختیار دارد با هم مقایسه کند و اگر تشخیص داد یکی از آن راه ها برای بهبود بخشی وضع موجود از همه کارسازتر است ، باید آن را به طور مستند دقیق ومستدل تشریح کند . و علت حذف راه حل های دیگر را نیز باید بیان کند .

توصیه جهت انتخاب راه حل بهتر

1- همیشه در نظر داشته باشید که راه حل مورد نظر به اطلاعات کافی استوار باشد .

2- هر چه اطلاعات جمع آوری شده درباره راه جدید بیشتر ومنطقی تر باشد ، امکان توفیقتان بیشتر خواهد بود .

3- در انتخاب راه حل شتاب به خرج بدهید .

4- همیشه متتظر اتفاق های پیش بینی نشده باشید .

5- پس از انتخاب راه حل جدید طرحی برای آن تدوین کنید وچگونگی اجرای راه جدید را به تصویر بکشید .

( برنامه ریزی ) . چه فعالیتهایی ؟ توسط چه کسی ؟ با چه وسایلی ؟ چگونه ؟ از جمله پرسشهایی است که در برنامه ریزی باید به آن پاسخ دهید .

6-راه جدیدتان حتماً باید در ارتباط با پرسش اساسی پژوهشتان باشد . یعنی این پرسش که درباره این وضعیت چه کاری می توانم انجام دهم » ، راه شما در حقیقت پاسخ به این سوال اصلی است .»( قاسمی پویا ، 1382 ، صصص 61 ، 62 ، 63 )

مثال :

مساله تحقیق: ضعف توان یادگیری مفاهیم و اصطلاحات … ارائه شده در درس زمین شناسی در یک کلاس درس»

عنوان تحقیق : افزایش توان یادگیری مفاهیم و اصطلاحات …درس زمین شناسی در یک کلاس پایه سوم دبیرستان ، رشته تحصیلی تجربی »

 ارائه راه حل : . . . چهار راه حل ارائه شد ، اولی به علت هزینه زیاد قابل اجرا نبود دومین راه حل چون با فاصله زمانی یک ماه صورت می گرفت تصور می رفت که بازدهی چندانی نداشته باشد ، راه حل سوم به علت محدود بودن امکانات مدرسه میسر نبود . امّا راه حل چهارم نحوه مشارکت دانش آموزان را فراهم می کند و دانش آموزان را با انگیزه قوی به تلاش و تکاپو وا می دارد مناسب بود .

 اعتبار بخشی راه حل :

  تائید صاحب نظران ، نخبگان ، متخصصین و افراد هم فن از مهم ترین و ارزشمندترین عامل اعتبار بخشی راه حل محسوب می شود . ونیز پژوهشگران ، همکاران ، فرادستان ، مراجعان ، جامعه علمی و عموم مردم از نظر عوامل صالح ارزیابی کننده راه حل هستند که پژوهشگر باید آنها را مورد لحاظ نماید .» (ساکی ، 1383 ، ص 195 )

اثرات اعتبار بخشی عبارتند از :

v موجب افزایش اعتماد به نفس پژوهشگر می شود .

v به کار محقق مقبولیت می بخشد .

v ضرر اجرای راه حل مورد ادعای محقق کاهش می یابد .

v جو مشارکت در بین همکاران تقویت می شود .

v از ابهامات کاسته می شود .

v اجرای راه حل :

در اجرای راه حل هر چه قدر برنامه ریزی و پیش بینی دقیق باشد ، باز هم نمی توان حوادث و رویدادهای غیر مترقبه را برآورد کرد . فقط در مرحله اجرا و حرکت است که کارها به زلالیت می رسد وبرای حوادث و مشکلات پیش بینی نشده راهکارهای مناسب به دست می آید . لذا لازم است پژوهنده برای اجرای طرح خود از روابط انسانی قوی برخوردار گردد تا بتواند از مدیریت فردی و جمعی دیگران بهره مند شود . بطور کلی برنامه ریزی برای هر راه حلی باید شامل فرآیند ذیل باشد .

1- توصیف  اقدام بهینه (در سطح فردی )

2- تشریح اقدام بهینه به صورت نوشتاری و توزیع آن میان افراد درگیر با اجرای طرح

3- تدوین فهرست هر کوشش و قدم های مربوط و چگونگی انجام آن . 

4- چگونگی به عمل آوردن قدم های مورد نظر ( ساکی ، 1383 ، ص 169 ) 

در توصیف اقدام بهینه ( اجرای راه حل جدید ) باید نکات زیر رعایت شود :

1- اقدام مورد نظر باید به صورت دقیق چنان توصیف شود که رویدادهای واقع شده در مدت اجرای طرح آشکار شود .

2- متشکل از داده های کمی وکیفی باشد .

3- باید بتوان داده را به نظم در آورد تا توصیف اقدام میسر شود .

4- مثال : استفاده از روش تسلط یاب برای بهبود یادگیری درس ریاضی سال اول راهنمایی 

نمونه ای از برنامه ریزی یک محقق برای همه مراحل اقدام پژوهی

1- مطالعه در مورد مساله

2- تدوین ونوشتن چگونگی تشخیص مساله

3- تدوین انگیزه و هدف 

4- نوشتن وضع موجود و ضرورت مساله 

5- به دست آوردن شواهد یک همراه با نوشتن آن 

6- گرد آوری اطلاعات برای حل مساله 

7- تدوین ونوشتن انتخاب راه حل

8- اعتبار بخشی راه حل 

9- اجرای راه حل 

10- نتیجه گیری 

11- نوشتن نتیجه گیری 

12- به دست آوردن شواهد 2 همراه با نوشتن

13- تدوین پیشنهادها

14- نوشتن و تدوین  پیوست و منابع 

15- بازنگری و پاک نویسی گزارش اقدام پژوهی 

توضیح اجمالی در مورد اجرای بهتر راه حل

انتظار می رود که با اجرای راه حل منتخب اقدام پژوه وضعیت موجود به وضعیت مطلوب تبدیل شود . اجرای راه حل برگزیده شده باید از زوایا ، جوانب و ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار بگیرد ، تا کسانی که به نحوی از انحاء در اجرای آن  سهیم هستند  دید روشن و شفافی نسبت به آن به دست آورند . برای این منظور ضرورت دارد در جلسه های توجیهی  ، اقدام بهینه به طور مشروح بیان شود و رئوس اقدام مورد نظر و چگونگی انجام آن نوشته شده و میان اعضاء توزیع شود . سپس طبق برنامه به اجرای اقدام پژوهی پرداخته شود . » (ساکی ، 1383 ، ص 58 )

 شیوه شناسایی راه حل در اقدام پژوهی

 کشف وشناسایی راه حل بهینه مستم اقدامات زیر است :

1- به راه حل هایی باید اندیشید که امکان عملی بودن آنها مقدور باشد .

2- تجزیه وتحلیل اطلاعات گردآوری شده و نتایج به دست آمده از مراحل مختلف تحقیق ، اساس شناسایی راه حل است .

3- آزمون فرضیه ها به روش علمی و آماری

4- نظر خواهی از همکاران و افراد مجرب که  به منبع مشکل نزدیک تر هستند .

5- پرهیز از شتاب زدگی 

6- راه حل در دل خود مشکل نهفته است . لذا با تبیین دقیق وضع موجود ٬ راه حل مناسب به تدریج مکشوف می شود .

7- توجه به اقدامات و ابداعات پژوهشگران دیگر 

8- مقایسه راه حل های ارائه شده به منظور انتخاب راه حل مناسب .

 نتیجه گیری :

  نتیجه گیری مرحله ای از اقدام پژوهی  است که تغییرات مثبت و ابعاد مختلف وضع موجود را تشریح می کند . در این مرحله محقق  ثمره زحمات خود و همکارانش را ارائه می دهد . و احساسات خود ارزشی اطمینان آنان را افزایش  می دهد . تاثیر اجرای راه حل و تغییرات حاصل از آن در جریان نتیجه گیری تبیین می شود و این نشان دهنده این است که مشکل شناسایی شده تا چه میزان رفع گردیده است . نتیجه گیری در واقع مبنای پیشنهادات و سر آغاز تحقیقات دیگر بشمار می آید . بطور کلی در نتیجه گیری موارد زیر باید ملحوظ گردد .

1- توصیف دقیق وضع موجود ، با همه زوایا و ابعاد و جهات ، به گونه ای که خواننده گزارش یا شنونده آن کاملاً قانع شود که وضع موجود تغییر یافته وبه وضعیت بهتری تبدیل شده است .

2- در هنگام توصیف وضع مطلوب ، اشاره هایی هم در همان بعد به وضع موجود ( وضع نامطلق ) بشود تا گزارش هر جزء ملموس تر وعینی تر ارائه شود .

3- در همین خصوص ٬ به نتایج کار محققان دیگر هم اشاره شود و تا جایی که ممکن است به گزارش فعالیت ها هم با توجه به تغییراتی که ایجاد کرده  و نتایجی که به دست آورده اند پرداخته شود .

4- سعی شود با عنایت به بخش توصیف وضع موجود در مقابل هر وضعیتی که از آن گزارش شده است گزارشی هم از وضع مطلوب گزارش شود » (سیف الهی ٬ 1384 ٬ ص 117 ) 

مثال :

اگر در توصیف وضع موجود آمده بود : دانش آموزان نسبت به درس ریاضی ٬ اظهار بی علاقگی می کردند . » در توصیف وضع مطلوب یا نتیجه گیری ٬ ذکر شود که دانش آموزان نسبت به درس ریاضی اظهار علاقه مندی می کردند  .» با این جملات می توان تغییرات مطلوب تر و خیلی بیشتر به ترتیب بیان کرد :

· در کلاس فیزیک نشاط  و شادابی دیده می شود .

· کلاس فیزیک به یک کلاس شاداب تبدیل شده است .

· در کلاس فیزیک نشاط و شادابی غیر قابل توصیف است .

5- سعی شود در ساخت ترکیب جملات از اغراق دور شود . همچنین تلاش شود از جملاتی که وضع موجود را ضعیف تر از آن چه هست نشان می دهند خودداری شود . محقق آن قدر باید دقیق باشد که نقش جملات و کلمات را درست متناسب با شرایط موجود به کار برد » ( همان منبع ٬ ص 117 )

بدیهی است که این نکته ٬ در توصیف وضع موجود ( در بیان مساله ) هم باید مد نظر باشد . به عنوان نمونه کسی که وضع موجود در کلاس فیزیک را توصیف می کند ٬ یکی از جمله هایی که نوشته٬ ممکن است این جمله باشد :

v در کلاس فیزیک نشاط وشادابی دیده نمی شود .

v در کلاس فیزیک هیچ نشاط و شادابی  دیده نمی شود .

v در کلاس فیزیک نشاط و شادابی به ندرت دیده می شد .

v در کلاس فیزیک هیچ نشاط و شادابی دیده نمی شد .

توصیه می شود وضع مطلوب با جملات زیر آغاز شود :

v دانش آموزان از نظر روحی و جسمی خسته نمی شوند . روح پرسشگری و بحث به کلاس حاکم بود و .

v دانش آموزان سال سوم رشته ریاضی یک کلاس به علت نداشتن اعتماد به نفس در بخش هایی از کتاب حسابان به خصوص در حل تمرینات ضعیف بودند .

v اعتماد به نفس دانش آموزان بالا رفته بود و با آرامش در کلاس حضور پیدا می کردند . و با علاقه به استقبال حل تمرینات کتاب حسابان می رفتند . 

شواهد 2 :

پژوهشگر برای این که ثابت کند نتیجه تحقیق ٬ تغیییرات مثبتی را در پی داشته و در رفع مشکل موثر واقع شده ٬ نیاز به ارائه شواهد و توضیحات دقیق دارد . این شواهد باید مبتنی بر اعداد و ارقام و مدارک قابل سنجش باشد . شواهد 2 باید مورد تائید افراد نخبه و متخصص قرار بگیرد  و با دلیل و مدرک همراه باشد . برای نمونه ممکن است که پژوهشگر مدعی شود که با اجرای راه حل جدید اعتماد به نفس دانش آموزان الف را (20% ) بالا برده ٬ این ادعا در صورتی قابل قبول است که با مدرک موثق نمرات حاصل از اجرای تست مخصوص اعتماد به نفس پیش از اجرای راه حل جدید ٬ با نمرات پس از آن مقایسه شود تا نتیجه مورد ادعای او (20% افزایش ) ثابت گردد . گزارش شواهد 2 با فعل های زمان گذشته ی ساده باید نوشته شود .

گزارش شواهد 2 بهتر است به گونه ای تنظیم شود که اطلاعات آن قابل تطبیق با شواهد 1 باشد به عبارت دیگر اطلاعاتی در شواهد 2 ارائه می شود بهتر است با اطلاعاتی که در شواهد 1 ارائه می شود سنخیت داشته باشد . ( سیف الهی ٬ 1381 ٬ ص 112 )

تجانس شواهد 1 و 2 :

1- با توجه به اینکه شواهد 1 وضع موجود را توصیف می کند و شواهد2 وضعیت مطلوب را تشریح می کند٬

لذا فرآیند اقدام پژوهی لازم و موم یکدیگرند .

2- اطلاعات شواهد 1 باید با اطلاعات شواهد 2 قابل مقایسه باشد .

3- ابزار گرد آوری اطلاعات در شواهد 1 با ابزار گردآوری اطلاعات در شواهد 2 باید سنخیت داشته باشد .

4- شواهد 2 در توصیف و تبیین وضع مطلوب باید متناظر با شواهد 1 در وصف وضع موجود باشد .

 چند توصیه برای شواهد 2

V در این مرحله می توانید برای داده های به دست آمده پوشه ای جداگانه با طبقه بندی خاص فراهم سازید .

V بیشتر بر داده هایی باید تکیه داشته باشید که به روشنی  نشانگر ایجاد تغییر مطلوب در وضع موجود باشد .

V در این قسمت نیز تاکید می شود هر چه داده های شما منطقی تر و جامع تر باشد بهتر می توانید ادعایتان را ثابت کنید . ( قاسمی پویا ٬ 1382 ٬ ص 77 ) 

 

پیشنهادها :

 

پژوهشگر در این مرحله مشخص می کند که چه کسانی می توانند از نتایج تحقیق او استفاده کنند . جنبه های کاربردی تحقیق و این که نتایج در کجا و در چه مواردی باید به کار گرفته شود ٬ با دادن پیشنهادها معین می شود.

در این مرحله وم استمرار کار تحقیق و علت ارزشمند بودن نتایج آن چه در جریان تحقیق پیش آمده و کارهایی که دیگران در جهت تکمیل کار تحقیق باید انجام دهند آشکار می شود . مسلماً یک محقق نمی تواند خاتم المتفکرین باشد و راه او راه نهایی و خالی از ایراد نخواهد بود . در مرحله پیشنهادی پژوهشگر نکات قوت و ضعف کار خود را بیان می کند تا در آینده افراد دیگر و یا خود او بتواند آن را دنبال کنند .

اقدام پژوه با توجه به تجربه گران بها و دانش ارزنده ای که به دست آورده پیام و پیشنهادش ٬ با نور خرد همراه است و می تواند چراغ هدایت سایرین باشد . در ضمن پیشنهادات باید به اهداف تحقیق و موضوع تحقیق مربوط باشد . به طور کلی در این مرحله محقق مدعی است که گوشه ای از حقیقت را کشف کرده و بر دانش انسان افزوده است .

ویژگی های گزارش یک تحقیق

1- گزارش باید به لحاظ ترتیب و توالی مطالب و موضوعات جالب و جذاب باشد .

2- گزارش تحقیق نباید به رنگ غرض ٬ تعصب و به یک سو نگری آلوده شود .

3- گزارش باید  به   نثر سلیس ٬ روان نوشته شود .

4- در گزارش تحقیق از به کار بردن واژه های دو پهلو ٬ مبهم و اغراق آمیز باید اجتناب کرد . 

5- مراحل تدوین گزارش تحقیق 

الف ) مطالب مقدماتی ( صفحه ٬ عنوان ٬ چکیده و تشکر و قدر دانی )

ب ) محتوای مطالب یا متن گزارش

ج ) پیوست ها

د ) منابع

 

 

 

 

نمونه اي از اقدام پژوهي
 
لالی ناشی از ترس و خجالت
مقدمّه :
اختلال در تکلم ٬ انواع گوناگون دارد عامل نوعی از این اختلال عضوی می باشد که در این جا مورد بحث ما نیست . نوع شایع آن لکنت زبان است .گاهی اوقات فرد٬ قادر به تکلم نیست که آن را لالی عاطفی » می نامند . لالی انتخابی یا گنگی اختیاری ٬ ناتوانی انتخابی در سخن گفتن را گویند .گاهی اولیای مدارس یا والدین از دانش آموزان به دلیل اینکه در مدرسه یا در مقابل افراد خاص ٬ صحبت نمی کنند ٬ شاکی هستند . در واقع این گروه از دانش آموزان ٬ قدرت تکلم داشته و مشکل بیان دارند . ولی در یک مکان خاص از صحبت کردن امتناع می ورزند . و این موقعیت اغلب مدارس است . این دانش آموزان ٬ ممکن است در مکانهایی که صحبت می کنید از نظر روانی هیچ گونه مشکلی نداشته باشند ٬ ولی بسیار دیده شده است که اختلالات رفتاری دیگری نظیر پرخاشگری ٬ لجبازی و یا حالات وسواسگرانه از خود نشان می دهند . بسیار کم رو و خجالتی به نظر می رسند . ولی اگر خوب دقت کنیم ٬ خواهیم دید که همین بچه های به ظاهر کم رو و گوشه گیر خیلی سریع تر با بچه های دیگر ارتباط کلامی برقرار می کنند .
در حالی که کودکان ٬ با لالی انتخابی در مکان مورد نظر خود برای امتناع از تکلم حتی با یک نفر هم ارتباط کلامی برقرار نمی کند . ارتباطهای غیر کلامی آنها با هم کلاسیهای عادی است . در بازیهای دسته جمعی شرکت می کنند . باهوش و مستعد هستند و در انجام تکالیف ٬ منظم و مرتب می باشند .
عوامل روانی در بروز این مشکل نقش عمده ای دارد . در این تحقیق ٬ نمونه مورد نظر ما مشکل خجالت وکم رویی و ترس از معلم را تواماً داراست . چنین به نظر می رسد که این عوامل ٬ بیشترین اثر را در بروز لالی وی داشته باشد .
توصیف وضعیت موجود و تشخیص علل مسئله
روز بازگشایی مدرسه ٬ وقتی مدیر مدرسه ٬ لیست دانش آموزان یکی از کلاسهای دوم راهنمایی را به من داد ٬ وارد کلاس شدم و بعد از سلام و احوالپرسی و معرفی خود و رشته تدریسم ٬ نوبت به معرفی و آشنایی بچه ها رسید . بچه ها یکی یکی خود را معرفی کردند ؛ به نیمکت سوم که رسید ٬ یکی از بچه ها همین که دهان باز کرد  و نامش را با لکنت گفت : م . م . م . (مریم ) هیاهویی در کلاس بر پا شد خانم این حرف نمی زنه » خانم پارسال هم همینطور بود . خانم لال نیست » و بالاخره بچه ها با سر و صدای زیادی او را معرفی کردند . مریم سکوت کرده بود . از ظاهر قضیه معلوم بود که می خواهد حرف بزند ؛ ولی چیزی مانع صحبت کردنش می شود هفته اول گذشت و هر هفته 6 ساعت در آن کلاس تدریس داشتم . در تمام ساعات تدریسم مریم سکوت اختیار می کرد و چیزی نمی گفت به دنبال علت مسئله بر آمدم . با مطالعه منابع و صحبت والدین دلایل این مشکل را چنین یافتم :
- افراط و زیاده روی در محبت مانع رشد و تکامل فرد می گردد . بچه هایی که در محیط  خانواده تمام خواسته های آنها بدون چون و چرا انجام می گیرد در محیط اجتماع انتظار دارند تمام آرزوهای آنان به فوریت بر آورده شود . در صورت عدم توفیق و روبرو شدن با شکست ٬ تصور می کنند که همه علیه آنان قیام نموده و عداوت دارند در نتیجه ترسو و حتی خود خواه می شوند .
- با توجه به شواهد و مدارک به دست آمده ٬ می توان گفت ٬ مریم از نظر خانوادگی هیچ مشکلی نداشته و احساس ناتوانی و عدم سازش و مشکل عاطفی هم در وی مشاهده نگردیده ٬ اما آنچه را که می توان بیان کرد ممکن است ضربۀ روحی وارده ناشی از تنبیهی باشد در مکانی خاص . 
تنبیه خشن ترین و نامطلوب ترین ٬ روش تغییر رفتار است . البته تنبیه همیشه باعث کاهش رفتار نامطلوب نمی شود ٬ بلکه موقتاً آن را وا پس می زند . رفتار واپس زده  برای همیشه در خزانۀ رفتاری فرد باقی می ماند . گاهی اتفاق می افتد که فرد تنبیه شده برای احتراز تنبیه به رفتاری که تنبیه می شود نپردازد و رفتارهای دیگری را جانشین آن کند ؛ مانند دلیل تراشی ٬ خیال پردازی ٬ همانند سازی و هم سکوت مطلق  ویا لالی عاطفی . 
خجالت یکی از علل احساس حقارت است . احساس حقارت از ارزیابی نادرست خویش سرچشمه می گیرد واین احساس ٬ وقتی برای فرد پیش می آید که خود را پایین تر از حد مطلوب ببیند وفکر کند که به آن چه خود را شایسته آن می داند ٬ نرسیده است . خانواده ٬ نقش مهمی در ایجاد این احساس دارد و برخورد معلمین و هم سالان در محیط رقابت آمیز مدرسه ٬ مقایسه دانش آموزان با یکدیگر ٬ احساس حقارت را سبب می شود .
گرد آوری اطلاعات شواهد1
هنگامی که به طور قطع و یقین مشکل را احساس کردم پرسش و پاسخهایی در کلاس با هم کلاسیهایش انجام دادم.
مطمئن شدم که مریم از نظر عضوی و تکلم هیچ مشکلی ندارد . دوستانش اقرار کردند که وی در زنگ تفریح با آنها صحبت می کند . قبل از هر چیز از دور نظاره گر رفتار او شدم از پشت پنجره دفتر مدرسه او را مورد مشاهده قرار دادم ؛ متوجه تحرک و نشاط او در صحبت کردن با دوستانش شدم . تاکنون حدود دو ماه از سال تحصیلی می گذرد و مریم دروس شفاهی را با خطی زیبا روی تخته می نویسد چندین بار با خانواده او تماس گرفتم . در رابطه با این مشکل وی صحبت کردم . برای برقراری روابط عاطفی بیشتر با او رابطه خانوادگی برقرار کردم . برقراری رابطه عاطفی ٬ توانست روحیۀ پر نشاط  وی را حفظ کند ؛ ولی باز هم او در حضور معلم و اولیای مدرسه صحبت نمی کرد .
تجزیه و تحلیل داده ها
پس از مطالعه رفتار مریم و بحثهایی که انجام شد اطلاعات حاصله مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت . کلیۀ داده های مکتسب یادداشت شده ٬ همگی بیانگر این مساله بود که مریم از نظر فیزیکی هیچ مشکلی برای صحبت کردن ندارد . علل صحبت نکردن وی تا اندازه ای مشخص و فهرست وار نوشته شده که به طور خلاصه این گونه بود .
- علت ترس ٬ تحقیر و تنبیه توسط معلم یا معلمین سالهای قبل ؛
- اظهار حساسیت بیش از حد مریم توسط خانواده ؛
- تنبیه به دلیل پرحرفی و شیطنت بچه گانه مریم ؛  
- تداوم سکوت به علت کم رویی و مقابله با نگاههای سئوال انگیز دوستان و اطرافیان . 
اجرای طرح جدید و نظارت بر آن  
بعد از تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده از وضعیت مریم برای معالجه او تشویق » را بر گزیدم . چون به نظر من روحیه لطیف او با تشویق دگرگون می شد . هنگامی که با خط زیبا بر تخته کلاس می نوشت و تمرینها را انجام می داد با تشویق کلاسی ٬ او را ترغیب به صحبت کردن می نمودم .گاهی جوایز به او داده می شد . در سئوالی که به صورت شفاهی از او می شد ٬ چون کتبی پاسخ را می نوشت ٬ نصف نمره به او تعلق می گرفت . اگر چه این موضوع او را می آزرد ولی ترجیح می داد که کلیه سئوالها را کتبی پاسخ دهد .
با سپردن مسئولیت  به او نتیجه ای حاصل نشد چرا که وی در جایی که نیاز به صحبت کردن بود  درگوشی با بقیه صحبت می کرد .
و بیشتر اوقات از پذیرفتن مسئولیت سرباز می زد . ارتباط را با خانواده اش نزدیک تر کرده ٬ گاهی اوقات مریم هماهنگی می کردم و در ساعت مقرر به خانه آنها می رفتم . ولی او فقط با سر جواب سلام مرا می داد . کلیه راههای مورد نظر آزمایش شد علاقه مندی مریم با من بیشتر می شد ؛ ولی باز هم صحبت نمی کرد . با م و کسب تکلیف از مدیر آموزشگاه و راهنمای مشاور آموزشگاه نتیجه گرفتم که باید مدرسه مریم عوض شود در جایی که به دور از چشم همکلاسیها و معلمین باشد .
پیشنهاد اولیای مدرسه این بود که ممکن است این جدا شدن از مدرسه و دوستان ضربه روحی بیشتری به او وارد کند و در نتیجه این کار به مهر آینده موکول شد در طول تعطیلات تابستان کم کم من ارتباط را با مریم قطع کردم با این کار می خواستم خاطره کلاس و صحبت نکردن را از ذهن او پاک کنم پرونده مریم برای ثبت نام به مدرسه جدید انتقال یافت مدرسه ای که برای ادامه تحصیل او در نظر گرفته شد از هر نظر مورد اطمینان بود . قبل از هر چیز با مدیر مدرسه جدید در رابطه با مشکل دانش آموز صحبت شده بود . خوشبختانه مدیر مدرسه جدید در این مورد با ما همکاری لازم را داشت .
گرد آوری اطلاعات ( شواهد 2 ) – ارزیابی نتایج
مدرسۀ مریم در مکانی دور از مدرسه قبلی دور از محل زندگیش و دارای کادر اداری و آموزشی مجربی بود و چون یکی از دلایل صحبت نکردن مریم در محل کلاس کم رویی و آگاهی دوستانش از علت مشکل بود ٬ اسامی دانش آموزان مدرسه جدید را مورد بررسی قرار دادیم تا هیچ یک از دوستان سالهای قبل او در آن کلاس نباشند . چه ممکن بود دوباره از صحبت کردن امتناع کند . بالاخره روز بازگشایی مدارس رسید با توجه به اظهارات یکی از معلمین (جدید ) مریم در اولین لحظات ورود به کلاس با چهره ای مضطرب کلاس و کلیه دانش آموزان را وارسی می کرد . شاید به دنبال آشنایی می گشت تا دوباره مشکلش از سر گرفته شود . معلم وی ابراز می کرد ٬ تمامی رفتار او را زیر نظر داشتم با لبخندی مهر آمیز سعی در برطرف کردن نگرانی او داشتم و بدین طریق توانستم به او اطمینان خاطر بدهم . هنگام معرفی خود با صدایی بلند ولی لرزان شروع به صحبت کرد . از شادی در پوست خود نمی گنجیدم . این اولین گام برای پیشرفت بود .روزها به این ترتیب می گذشت و هر روز من با رضایت بیشتری به دنبال ماجرا بودم . بنا به اظهارات معاون مدرسه و یکی از معلمین مریم در زنگ تفریح و کلاس از روحیه ای پر نشاط برخوردار بوده است .
نتیجه گیری
پس از ارزشیابی این طرح و اطلاعات به دست آمده به این نتیجه رسیدم که طرحی موفق بوده و این موفقیت را به دلایل زیر می دانم :
- پس از گذشت دو سال تحصیلی که مریم در کلاس سکوت اختیار کرده بود توانست به راحتی در کلاس و مدرسه جدید صحبت کند .
- مسئولیت پذیری وی در کلاس زیاد شد .
- ترس وخجالت او از معلم و همکلاسان از بین رفت . 
- اعتماد به نفس فوق العاده ای در وجودش به چشم می خورد . 
- پیشرفت تحصیلی وی بیش از  پیش شد . 
- بسیار خوشحالم که توانسته ام گامی موثر در جهت آموزش و پرورش نوجوانان مرز و بوم بردارم .  
منابع
v ساکی ٬ رضا ٬ اقدام پژوهی ( برای بهبود آموزش وتدریس ) ٬ چاپ اوّل ٬ تهران ٬ پژوهشکده تعلیم و تربیت ٬ 1383 .
v سیف الهی ٬ وجه الله ٬ اقدام پژوهی در آموزش و پرورش ٬ انتشارات گیلان ٬ 1384 . 
v قلسمی پویا ٬ اقبال ٬ پژوهش در عمل ٬ چاپ افست ٬ تهران ٬ پژوهشکده تعلیم وتربیت ٬ 1382 . 
v گویا ٬ زهرا ٬ تحقیق عملی و کاربرد آن در آموزش ٬ تهران ٬ پژوهشکده تعلیم وتربیت ٬ 1383. 
v سیطاهر ٬ علی ٬ کاربرد پژوهش در آموزش وپرورش ٬ تهران ٬ شرکت فرهنگی هنری نقطه سایه ٬ 1382 .  
v ٬ احمد ٬ راون شناسی نوجوانان و جوانان ٬ تهران 1374 . 
v سیف ٬ علی اکبر ٬ روان شناسی پژوهشی ٬ آگاه ٬ 1375 
v طاوسی ٬ عزت ٬ برگزیده مقالات راهنمایی – مشاوره ای معلمان ٬ انتشارات وزارت اموزش وپرورش ٬ 1384 .  
 
 
نمونه اقدام پژوهی
بررسی علل ضعف تعدادی از دانش آموزان پایه اول ابتدایی در درس ریاضی --زهرا عرب خلیلی----
توصیف وضعیت موجود :
تجربه ی طولانی تدریس من و سایرهمکاران در مقطع ابتدایی نشانگر آن است که هر ساله تعدادی از دانش آموزان نه تنها به اهداف کلی درس ریاضی دست نمی یابند بلکه در یادگیری بیشتر مباحث درس ریاضی نیز با مشکل روبرو هستند .کلاس 31 نفره دبستان شاهد دختران گنبد که من در آن مشغول به تدریس می باشم نیز ازاین قاعده مستثنی نبوده ودانش آموزان این کلاس نیزدر یادگیری مفاهیم ریاضی مشکل دارند.به گفته ی مدیر مدرسه که دارای سابقه مدیریت ومعاونت 10 ساله دراین آموزشگاه می باشددیگر دانش آموزان سال های گذشته و دوره های بالاترکه عمدتا از بستگان همین دانش آموزان بوده اند نیز از نظر یادگیری ریاضی دچار مشکل بوده و هستند . به همین جهت تصمیم گرفتم در صورت امکان راه حلی برای رفع مشکل بیابم .
گردآوری اطلاعات (شواهد 1) :

متون فقه یک باب متاجر تا اقسام بیع ویژه دانشجویان محترم حقوق قضایی گرایش علوم ثبتی دادگستری نظر به این که برخی از دانشجویان عزیز نتوانسته اند کتاب تهیه نماین بخشی از متن اصلی جهت استفاده عزیزان ارائه می شود .

كتاب المتاجر   وفيه فصول ، الأول :

ينقسم موضوع التجارة إلى محرم ومكروه ومباح : فالمحرم : الأعيان النجسة ، كالخمر والنبيذ والفقاع والمائع النجس غير القابل للطهارة إلا الدهن للوضوء تحت السماء ، والميتة والدم وأرواث وأبوال غير المأكول والخنزير والكلب إلا كلب الصيد والماشية وارع والحائط ، وآلات اللهو والصنم والصليب ، وآلات القمار كالنرد والشطرنج والبقيرى ، وبيع السلاح لأعداء الدين ، وإجارة المساكن والحمولة للمحرم ، وبيع العنب والتمر ليعمل مسكرا والخشب ليعمل صنما ، ويكره بيعه لمن يعمله . ويحرم عمل الصور المجسمة والغناء ومعونة الظالمين بالظلم والنوح بالباطل وهجاء المؤمنين والغيبة وحفظ كتب الضلال ونسخها ودرسها لغير نقض أو الحجة أو التقية ، وتعلم السحر والكهانة والقيافة والشعبذة وتعليمها ، والقمار والغش الخفي ، وتدليس الماشطة وتزيين كل من الرجل والمرأة بما يحرم عليه ، والأجرة على تغسيل الموتى وتكفينهم ودفنهم والصلاة عليهم ، والأجرة على الأفعال الخالية من غرض حكمي كالعبث ، والأجرة على ال ورشا القاضي ، والأجرة على الأذان والإقامة والقضاء ، ويجوز الرزق من بيت المال والأجرة على تعليم الواجب من التكاليف . وأما المكروه ، فكالصرف وبيع الأكفان والرقيق واحتكار الطعام والذباحة والنساجة والحجامة وضراب الفحل ، وكسب الصبيان ومن لا يجتنب المحرم . والمباح : ما خلا عن وجه رجحان . ثم التجارة تنقسم بانقسام الأحكام الخمسة .

 الفصل الثاني ، في عقد البيع وآدابه وهو الإيجاب والقبول الدالان على نقل الملك بعوض معلوم فلا تكفي المعاطاة ، نعم يباح التصرف ويجوز الرجوع مع بقاء العين ، ويشترط وقوعهما بلفظ الماضي كبعت واشتريت وملكت ، ويكفي الإشارة مع العجز . ولا يشترط تقديم الإيجاب على القبول وإن كان أحسن .

ويشترط في المتعاقدين الكمال والاختيار إلا أن يرضى المكره بعد زوال الكراهة ، والقصد فلو أوقعه الغافل أو النائم أو الهازل لغى ، ويشترط في الوم الملك أو إجازة المالك وهي كاشفة عن صحة العقد فالنماء المتخلل للمشتري ونماء الثمن المعين للبائع . ولا يكفي في الإجازة السكوت عند العقد أو عند عرضها عليه ، ويكفي أجزت أو أنفذت أو أمضيت أو رضيت وشبهه ، فإن لم يجز انتزعه من المشتري ، ولو تصرف فيه بماله أجرة رجع بها عليه ، ولو نما كان لمالكه ، ويرجع المشتري على البائع بالثمن إن كان باقيا ،عالما كان أو جاهلا ، وإن تلف قيل لا رجوع مع العلم ، وهو بعيد مع توقع الإجازة ، ويرجع بما اغترم إن كان جاهلا . ولو باع المملوك مع ملكه ولم يجز المالك صح في ملكه وتخير المشتري مع جهله ، فإن رضي صح في المملوك بحصته من الثمن بعد تقويمهما جميعا ثم تقويم أحدهما ، وكذا لو باع ما يملك وما لا يملك كالعبد مع الحر والخنزير مع الشاة ويقوم الحر لو كان عبدا ، والخنزير عند مستحليه . وكما يصح العقد من المالك يصح من القائم مقامه وهم ستة : الأب والجد والوصي والوكيل والحاكم وأمينه ، وبحكم الحاكم المقاص ويجوز للجميع تولي طرفي العقد إلا الوكيل والمقاص ، ولو استأذن الوكيل جاز ، ويشترط كون المشتري مسلما إذا ابتاع مصحفا أو مسلما إلا فيمن ينعتق عليه .

وهنا مسائل : يشترط كون المبيع مما يملكه ، فلا يصح بيع الحر وما لا نفع فيه غالبا كالات وفضلات الإنسان إلا لبن المرأة والمباحات قبل الحيازة ، ولا الأرض المفتوحة عنوة إلا تبعا لآثار المتصرف ، والأقرب عدم جواز بيع رباع مكة زادها الله شرفا لنقل الشيخ في الخلاف الإجماع ، إن قلنا إنها فتحت عنوة . الثانية : يشترط أن يكون مقدورا على تسليمه ، فلو باع الحمام الطائر لم يصح إلا أن تقضي العادة بعوده ، ولو باع الآبق صح مع الضميمة ، فإن وجده وإلا كان الثمن بإزاء الضميمة ، ولا خيار للمشتري مع العلم بإباقه ، ولو قدر المشتري على تحصيله فالأقرب عدم اشتراط الضميمة وعدم لحوق أحكامها لو ضم . أما الضال والمجحود فيصح البيع ويراعى بإمكان التسليم فإن تعذر فسخ المشتري إن شاء ، وفي احتياج العبد الآبق المجعول ثمنا إلى الضميمة احتمال ولعله الأقرب وحينئذ يجوز أن يكون أحدهما ثمنا والآخر مثمنا مع الضميمتين ، ولا يكفي ضم آبق آخر إليه ، ولو تعددت العبيد كفت ضميمة واحدة . الثالثة : يشترط أن يكون طلقا ، فلا يصح بيع الوقف ولو أدى بقاؤه إلى خرابه لخلف بين أربابه فالمشهور الجواز ، ولا بيع المستولدة ما دام الولد حيا إلا في ثمانية مواضع : أحدها في ثمن رقبتها مع إعسار مولاها سواء كان حيا أو ميتا ، وثانيها إذا جنت على غير المولى ، وثالثها إذا عجز عن نفقتها ، ورابعها إذا مات قريبها ولا وارث له سواها ، وخامسها إذا كان علوقها بعد الارتهان ، وسادسها إذا كان علوقها بعد الإفلاس ، وسابعها إذا مات مولاها ولم يخلف سواها وعليه دين مستغرق وإن لم يكن ثمنا لها ، وثامنها بيعها على من تنعتق عليه فإنه في قوة العتق ، وفي جواز بيعها بشرط العتق نظر أقربه الجواز . الرابعة : لو جنى العبد خطأ لم يمنع من بيعه ، ولو جنى عمدا فالأقرب أنه موقوف على رضى المجني عليه أو وليه . الخامسة : يشترط علم الثمن قدرا وجنسا ووصفا ، فلا يصح البيع بحكم أحد المتعاقدين أو أجنبي ، ولا بثمن مجهول القدر وإن شوهد ، ولا مجهول الصفة ، ولا مجهول الجنس وإن علم قدره ، فإن قبض المشتري المبيع والحالة هذه كان مضمونا عليه إن تلف . السادسة : إذا كان العوضان من المكيل أو الموزون أو المعدود فلا بد من اعتبارهما بالمعتاد ، ولو باع المعدود و صح ، ولو باع الموزون كيلا أو بالعكس أمكن الصحة فيهما وتحتمل صحة العكس لا الطرد ، لأن الوزن أصل الكيل ، ولو شق العد اعتبر مكيال ونسب الباقي إليه . السابعة : يجوز ابتياع جزء معلوم النسبة مشاعا تساوت أجزاؤه أو اختلفت إذا كان الأصل معلوما ، فيصح بيع نصف الصبرة المعلومة والشياه المعلومة ، ولو باع شاة غير معلومة من قطيع بطل ، ولو باع قفيزا من صبرة صح ، وإن لم يعلم كمية الصبرة فإن نقصت تخير المشتري بين الأخذ بالحصة وبين الفسخ . الثامنة : تكفي المشاهدة عن الوصف ، ولو غاب وقت الابتياع فإن الظهر المخالفة تخير المغبون ، ولو اختلفا في التغير قدم قول المشتري بيمينه . التاسعة : يعتبر ما يراد طعمه وريحه ولو اشتراه بناء على الأصل جاز ، فإن خرج معيبا تخير المشتري بين الرد والأرش ، ويتعين الأرش لو تصرف فيه ، وإن كان أعمى وأبلغ في الجواز ما يفسد باختباره كالبطيخ والجوز والبيض فإن ظهر فاسدا رجع بأرشه ، ولو لم يكن لمكسوره قيمة رجع بالثمن . وهل يكون العقد مفسوخا من أصله أو يطرأ عليه الفسخ نظر ، فالفائدة في مؤونة نقله عن الموضع .

العاشرة : يجوز بيع المسك في فأره وإن لم يفتق ، وفتقه بأن يدخل فيه خيط ويشم أحوط . الحادية عشرة : لا يجوز بيع سمك الآجام مع ضميمة القصب أو غيره ، ولا اللبن في الضرع كذلك ، ولا الجلود والأصواف على الأنعام إلا أن يكون الصوف مستجزا أو يشترط جزه فالأقرب الصحة . الثانية عشرة : يجوز بيع دود القز ونفس القز وإن كان الدود فيه ، لأنه كالنوى في التمر . الثالثة عشرة : إذا كان المبيع في ظرف أسقط ما جرت العادة به للظرف ، ولو باعه مع الظرف فالأقرب الجواز . القول في الآداب ، وهي أربعة وعشرون :

ا : النفقة فيما يتولاه ويكفي التقليد . ب : التسوية بين المعاملين في الإنصاف . ج : إقالة النادم إذا تفرقا من المجلس أو شرط عدم الخيار ، وهل تشرع الإقالة في زمان الخيار الأقرب نعم ، ولا تكاد تتحقق الفائدة إلا إذا قلنا هي بيع ، أو قلنا أن الإقالة من ذي الخيار إسقاط الخيار . ويحتمل سقوط خياره بنفس طلبها مع علمه بالحكم . د : عدم تزيين المتاع .

ه‍ : ذكر العيب إن كان . و : ترك الحلف على البيع والشراء . ز : المسامحة فيهما وخصوصا في شراء آلات الطاعات . ح : تكبير المشتري وتشهده الشهادتين بعد الشراء .

ط : أن يقبض ناقصا ويدفع راجحا نقصانا ورجحانا لا يؤدي إلى الجهالة .ي : أن لا يمدح سلعته ولا يذم سلعة صاحبه ، ولو ذم سلعة نفسه بما لا يشتمل على الكذب فلا بأس .

يا : ترك الربح على المؤمنين إلا مع الحاجة فيأخذ منهم نفقة يوم موزعة على المعاملين . يب : ترك الربح على الموعود بالإحسان . يج : ترك السبق إلى السوق ، والتأخر فيه .

يد : ترك معاملة الأدنين والمحارفين والمؤوفين والأكراد وأهل الذمة وذوي الشبهة في المال . يه : ترك التعرض للكيل والوزن إذا لم يحسن . يو : ترك ايادة في السلعة وقت النداء . يز : ترك السوم ما بين طلوع الفجر إلى طلوع الشمس . يح : ترك دخول المؤمن في سوم أخيه بيعا أو شراء بعد التراضي أو قربه ، ولو كان السوم بين اثنين لم يجعل نفسه بدلا من أحدهما ، ولا كراهية فيما يكون في الدلالة ، وفي كراهية طلب المشتري من بعض الطالبين الترك له نظر ، ولا كراهية في ترك الملتمس منه . يط : ترك توكل حاضر لباد .كي : ترك التلقي ، وحدة أربعة فراسخ إذا قصد مع جهل البائع أو المشتري بالسعر ، وترك شراء ما يتلقى ، ولا خيار إلا مع الغبن .كا : ترك الحكرة في الحنطة والشعير والتمر وابيب والسمن وايت والملح ، ولو لم يوجد غيره وجب البيع وسعر عليه إن أجحف ، وإلا فلا . كب : ترك الربا في المعدود على الأقوى ، وكذا في النسيئة مع اختلاف الجنس . كج : ترك نسبة الربح والوضيعة إلى رأس المال . كه : ترك بيع ما لم يقبض مما يكال أو يوزن .

 الفصل الثالث ، في بيع الحيوان والأناسي تملك بالسبي مع الكفر الأصلي ويسري الرق وإن أسلموا بعد ما لم يعرض سبب محرر ، والملقوط في دار الحرب رق إذا لم يكن فيها مسلم ، بخلاف دار الإسلام ، إلا أن يبلغ ويقر على نفسه بالرق ، والمسبي حال الغيبة يجوز تملكه ولا خمس فيه رخصة . ولا يستقر للرجل ملك الأصول والفروع والإناث المحرمات نسبا ورضاعا ، ولا للمرأة ملك العمودين ، ولا تمنع اوجية من الشراء ، فتبطل ، والحمل يدخل مع الشرط ولو شرط فسقط قبل القبض رجع بنسبته بأن تقوم حاملا ومجهضا . ويجوز ابتياع جزء مشاع من الحيوان لا معين ، ويجوز النظر إلى وجه المملوكة إذا أراد شراءها وإلى محاسنها ، ويستحب تغيير اسم المملوك عند شرائه والصدقة عنه بأربعة دراهم وإطعامه حلوا ، ويكره وطء المولودة من ال بالملك أو بالعقد . والعبد لا يملك فلو اشتراه ومعه مال فللبائع إلا بالشرط فيراعى فيه شروط المبيع ، ولو جعل العبد جعلا على شرائه لم يم . ويجب استبراء الأمة قبل بيعها بحيضة أو مضي خمسة وأربعين يوما ممن لا تحيض وهي في سن الحيض ، ويجب على المشتري أيضا استبراؤها إلا أن يخبره الثقة بالاستبراء ، أو تكون لامرأة أو تكون يائسة ، واستبراء الحامل بوضع الحمل فلا يحرم في مدة الاستبراء غير الوطء ، ويكره التفرقة بين الطفل والأم قبل سبع سنين ، والتحريم أحوط . وهنا مسائل : لو حدث في الحيوان عيب قبل القبض فللمشتري الرد والأرش ، وكذا في زمن الخيار ، وكذا غير الحيوان . الثانية : لو حدث عيب من غير جهة المشتري في زمن الخيار فله الرد بأصل الخيار ، والأقرب جواز الرد بالعيب أيضا ، وتظهر الفائدة لو أسقط الخيار الأصلي والمشترط ، وقال الفاضل نجم الدين أبو القاسم في الدرس : لا يرد إلا بالخيار ، وهو ينافي حكمه في الشرائع بأن الحدث في الثلاثة من المال البائع مع حكمه بعدم الأرش فيه .الثالثة : لو ظهرت الأمة مستحقة فأغرم الواطئ العشر أو نصفه أو مهر المثل والأجرة ، وقيمة الولد يرجع بها على البائع من جهله . الرابعة : لو اختلف مولى مأذون في عبد أعتقه المأذون عنالغير ولا بينة حلف المولى ، ولا فرق بين كونه أبا للمأذون أو لا ، ولا بين دعوى مولى الأب شراؤه من ماله وعدمه ، ولا بين استئجاره على حج وعدمه . الخامسة : لو تنازع المأذونان بعد شراء كل منهما صاحبه في السبق ولا بينة قيل يقرع ، وقيل تمسح الطريق . ولو أجيز عقدهما فلا إشكال ، ولو تقدم العقد من أحدهما صح خاصة إلا مع إجازة الآخر . السادسة : الأمة المسروقة من أرض الصلح لا يجوز شراؤها ، فلو اشتراها جاهلا ردها واستعاد ثمنها ، ولو لم يوجد الثمن ضاع ،وقيل تسعى فيه . السابعة : لا يجوز بيع عبد من عبدين ولا عبيد ، ويجوز شراؤه موصوفا سلما والأقرب جوازه حالا ، فلو دفع إليه عبدين للتخير فأبق أحدهما بقي على ضمان المقبوض بالسوم ، والمروي انحصار حقه فيهما ، وعدم ضمانه على المشتري فيفسخ نصف المبيع ويرجع بنصف الثمن على البائع ، ويكون الباقي بينهما ، إلا أن يجد الآبق يوما فيتخير ، وفي انسحابه في ايادة على اثنين إن قلنا به تردد ، وكذا لو كان المبيع غير عبد كأمة ، بل أية عين كانت .

الفصل الرابع ، في الثمار : ولا يجوز بيع الثمرة قبل ظهورها عاما ولا أزيد على الأصح ، ويجوز بعد بدء صلاحها ، وفي جواز قبله بعد الظهور خلاف أقربه الكراهية ، وتزول بالضميمة أو بشرط القطع أو بيعها مع الأصول . وبدء الصلاح احمرار التمر أو اصفراره وانعقاد ثمرة غيره وإن كانت في كمام . ويجوز بيع الخضر بعد انعقادها لقطة ولقطات معينة ، كما يجوز شراء الثمرة الظاهرة وما يتجدد في تلك السنة أو في غيرها ، ويرجع في اللقطة إلى العرف ، ولو امتزجت الثانية تخير المشتري بين الفسخ والشركة ، ولو اختار الإمضاء فهل للبائع الفسخ لعيب الشركة نظر ، أقربه ذلك إذا لم يكن تأخر القطع بسببه ، وحينئذ لو كان الاختلاط بتفريط المشتري مع تمكين البائع وقبض المشتري أمكن عدم الخيار ، ولو قيل بأن الاختلاط إن كان قبل القبض تخير المشتري وإن كان بعده فلا خيار لأحدهما ، كان قويا . وكذا يجوز بيع ما يخرط كالحناء والتوت خرطة وخرطات ، وما يجز كالرطبة والبقل جزة وجزات . ولا تدخل الثمرة في بيع الأصول إلا في النخل بشرط عدم التأبير ، ويجوز استثناء ثمرة شجرة معينة أو شجرات ، وجزء مشاع وأرطال معلومة ، وفي هذين يسقط في الثنيا لو خاست الثمرة بخلاف المعين .

مسائل :        لا يجوز بيع الثمرة بجنسها على أصولها نخلا كان أو غيره ، وتسمى في النخل مزابنة ، ولا السنبل بحب منه أو من غيره من جنسه وتسمى محاقلة ، إلا العرية بخرصها تمرا من غيرها . الثانية : يجوز بيع ارع قائما وحصيدا وقصيلا ، فلو لم يقصله المشتري فللبائع قصله ، وله المطالبة بأجرة أرضه . الثالثة : يجوز أن يتقبل أحد الشريكين بحصة صاحبه من الثمرة ولا يكون بيعا ، ويم بشرط السلامة . الرابعة : يجوز الأكل مما يمر به من ثمرة النخل والفواكه وارع بشرط عدم القصد وعدم الإفساد ، ولا يجوز أن يحمل ، وتركه بالكلية أولى .

 الفصل الخامس  ، في الصرف : وهو بيع الأثمان بمثلها ، ويشترط فيه التقابض في المجلس أو اصطحابهما إلى القبض أو رضاه بما في ذمته قبضا بوكالته في القبض فيما إذا اشترى بما في ذمته نقدا آخر . ولو قبض البعض صح فيه وتخير إذا لم يكن من أحدهما تفريط ، ولا بد من قبض الوكيل في مجلس العقد قبل تفرق المتعاقدين ، ولو كان وكيلا في الصرف فالمعتبر مفارقته ، ولا يجوز التفاضل في الجنس الواحد وإن كان أحدهما مكسورا أو رديئا . وتراب معدن أحدهما يباع بالآخر أو بجنس غيرهما ، وترابهما يباعان بهما ، ولا عبرة باليسير من الذهب في النحاس واليسير من الفضة في الرصاص ، فلا يمنع من صحة البيع بذلك الجنس . وقيل : يجوز اشتراط صياغة خاتم في شراء درهم بدرهم للرواية ، وهي غير صريحة في المطلوب مع مخالفتها الأصل . والأواني المصوغة من النقدين إذا بيعت بهما جاز ، وإن بيعت بأحدهما اشترط زيادته على جنسه ، وتكفي غلبة الظن ، وحلية السيف والمركب يعتبر فيهما العلم إن أريد بيعهما بجنسهما ، فإن تعذر كفى الظن الغالب بزيادة الثمن عليها ، ولو باعه بنصف دينار فشق إلا أن يراد صحيح عرفا أو نطقا ، وكذا نصف درهم . وحكم تراب الذهب والفضة عند الصياغة حكم المعدن ، وتجب الصدقة به مع جهل أربابه ، والأقرب الضمان لو ظهروا ولم يرضوا بها ، ولو كان بعضهم معلوما

وجب الخروج من حقه . خاتمة : الدراهم والدنانير يتعينان بالتعيين في الصرف وغيره ، فلو ظهر عيب في المعين من غير جنسه بطل فيه ، فإن كان بإزائه مجانس بطل البيع من أصله كدراهم بدراهم ، وإن كان مخالفا صح في السليم وما قابله . ويجوز الفسخ مع الجهل ، ولو كان العيب من الجنس وكان بإزائه مجانس فله الرد بغير أرش ، وفي المخالف إن كان صرفا فله الأرش في المجلس والرد ، وبعد التفرق له الرد ، ولا يجوز أخذ الأرش من النقدين ، ولو أخذ من غيرهما قيل جاز ، ولو كان غير صرف فلا شك في جواز الرد والأرش مطلقا ، ولو كانا غير معينين فله الإبدال ما داما في المجلس في الصرف ، وفي غيره وإن تفرقا .

الفصل السادس ، في السلف :وينعقد بقوله أسلمت إليك ، أو أسلفتك كذا في كذا إلى كذا ، ويقبل المخاطب . ويشترط فيه ذكر الجنس والوصف الرافع للجهالة الذي يختلف لأجله الثمن اختلافا ظاهرا ولا يبلغ في الغاية . واشتراط الجيد والردئ جائز والأجود والأردأ ممتنع . وكل ما لا يضبط وصفه يمتنع السلم فيه كاللحم والخبز والنبل المنحوت والجلود والجواهر واللآلئ الكبار لتعذر ضبطها وتفاوت الثمن فيها ، ويجوز في الحبوب والفواكه والخضر والشحم والطيب والحيوان كله حتى في شاة لبون ، ويم تسليم شاة يمكن أن تحلب في مقارن زمان التسليم ، ولا يشترط أن يكون اللبن حاصلا بالفعل حينئذ ، فلو احتلبها وتسلمها اجتزأت ، أما الجارية الحامل أو ذات الولد والشاة كذلك فالأقرب المنع . ولا بد من قبض الثمن قبل التفرق ، أو المحاسبة من دين عليه إذا لم يشترط ذلك في العقد ، فلو شرطه بطل لأنه بيع دين بدين وتقديره بالكيل أو الوزن المعلومين ، أو بالعدد مع قلة التفاوت وتعين الأجل المحروس من التفاوت ، والأقرب جوازه حالا مع عموم الوجود عند العقد ، ولا بد من كونه عام الوجود عند رأس الأجل إذا شرط الأجل ، والشهور تحمل على الهلالية ، ولو شرط تأجيل بعض الثمن بطل في الجميع ، ولو شرط موضع التسليم م ، وإلا اقتضى  موضع العقد ويجوز اشتراط السائغ في العقد وبيعه بعد حلوله على الغريم وغيره على كراهية ، وإذا دفع فوق الصفة وجب القبول ودونها لا يجب ، ولو رضي به م ، ولو انقطع عند الحلول تخير بين الفسخ والصبر .

 الفصل السابع ، في أقسام البيع بالنسبة إلى الأخبار بالثمن وعدمه وهو أربعة ، أحدها : المساومة . وثانيها : المرابحة ويشترط فيها العلم بقدر الثمن والربح ، ويجب على البائع الصدق ، فإن لم يحدث فيه زيادة قال اشتريته أو هو علي أو تقوم ، وإن زاد بفعله أخبر ، وباستئجاره ضمه فيقول تقوم علي ، لا اشتريت ، إلا أن يقول : أو استأجرت بكذا ، وإن طرأ عيب وجب ذكره ، وإن أخذ أرشا أسقطه ، ولا يقوم أبعاض الجملة . ولو ظهر كذبه أو غلطه تخير المشتري ، ولا يجوز الإخبار بما اشتراه من غلامه أو ولده حيلة ، لأنه خديعة ، نعم لو اشتراه ابتداء من غير سابقة بيع عليهما جاز ، ولا الإخبار بما قوم عليه التاجر ، والثمن له وللدلال الأجرة . وثالثها : المواضعة وهي كالمرابحة في الأحكام إلا أنها بنقيصة معلومة . ورابعها : التولية وهي الاعطاء برأس المال ، والتشريك جائز وهو أن يقول شركتك بنصفه بنسبة ما اشتريت ، مع علمهما ، وهي في الحقيقة بيع الجزء المشاع برأس المال .

 

 

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )

براستی که ما کوثر را به تو عطا کردیم – پس در مقابل پروردگارت و برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن

همانا که ملامت کننده تو او ابتر است.

1 -  سوره کوثر بنظر یکی از مفسران معروف نماد چیست؟نماد بلاغی

2 – در تفسیر سوره کوثر چه چیزهایی را باید در نظر بگیریم؟الف – مفردات سوره را از نظر معنا ، لغت و مفهوم مرور کنیم.

ب- رابطه این آیات با یکدیگر چه خواهد بود؟ج- پیام و مفهوم سوره کوثر چه خواهد شد؟

3 – معنی لغت اعطینا چیست؟دادیم و بخشیدیم – ظرافت آن در اعطی است و نوعی حرمت برای آن کسی که چیزی را می گیرد وجود دارد.

و با صیغه جمع بکار رفته و با نوعی حشمت و جبروت و موضع بالا و قدرت همراه است.

4-   معنی لغت کوثر چیست؟خیر کثیر – بر وزن فوعل و از اوزان مبالغه است و بر کثرت دلالت می کند.

5 – فصل یعنی چه؟فعل امر است و نماز گذار

6- در  وانحر چه احتمالاتی وجود دارد؟

در معنا شناسی لغوی دو احتمال است -   الف – به معنای نحر شتر است (قربانی )

ب – در مقام نماز دستان خود به حوالی گردن بیاور

7 – لغت شان یعنی چه ؟از شنان می آید ،به معنای عداوت و کینه ورزی و بدخلقی است. شانک یعنی کسی که دشمن تو است.

8 – لغت  ابتر یعنی چه ؟

به معنای دم بریده و بلا نسل و مقطوع النسل .

9 – از نظر مفسران منظور آیه " ان شانک هو الایتر " چیست؟

بعلت اینکه پیامبر فرزندان پسر ایشان بعد از مدتی از دنیا می رفتند و فقط  فرزندان دخترشان باقی می ماندند

افرادی مثل ابوجهل ، ابوسفیان ، ابولهب و مهمترینشان عاص بن صحنی ایشان مسخره کرده و ابتر می نامیدند.

خدا در مقام تسلی دل رسول خود و در مقام بیان این نکته که دشمن ابتر خواهد بود سوره کوثر را نازل کرده است.

و پاسخی است در مقابل این ملامتهاست.

10 – چه چیزی ثابت می کند که پیامبر ابتر نیست؟انا اعطیناک الکوثر   به اعتبار

11 – آیه فصل لربک  وانحر چیست؟

در مقام شکر گزاری و به شکرانه نعمت کوثر نازل شده است.و با آیه قبل و بعد ارتباط دارد.

12 – بفرمایش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان چند مصداق برای کوثر شناسایی شده است؟

26 مصداق که معروفترین این مصداق ها " علم کثیر ، نهری در بهشت، کثرت پیروان ،قرآن

،وحی ، نبوت ،مقام شفاعت، اخلاق نیکو، ."

12 – مصداق کوثر که با سبب نزول بسازد و هم با ان شانک هوالابتر بسازد چیست؟

مصداقی که در تفاسیر برآن تاکید شده وجود مبارک فاطمه زهرا (س)  است.

13 – با تولد حضرت فاطمه (س) در آن جامعه چند چیز به اثبات می رسد؟

الف – زن این مقام و شخصیت را دارد که بر خلاف نظر جاهلی عامل استمرار نسل انسان تلقی بشود.

ب- رسول گرامی از هجمه ملامت دشمنان خود خارج شد وصاحب نسل بابرکت شد.

14 – آیه 62 آل عمران(ایه مباهله )  مقصود از"  ابنا ءَ نا "  کیانند؟

حضرت امام حسن (ع) و امام حسین (ع)

15 – پیامبر (ص) به برکت نعمت کوثر (حضرت فاطمه (س) در سوره کوثر موظف به چه شدند؟

به شکرانه آن اولاً نماز  برای پروردگار بجا بیاورند

و با  ذبح شتر و اطعام  و دادن ولیمه به مومنین شکرگزاری عملی کنند.

15 – بلاغت یک سوره مثل کوثر یعنی چه ؟

آیات یک ارتباط تنگاتنگ با هم دارند.

تفسیر سوره ماعون – 7 آیه

16 – سوره ماعون در مقام چه کسانی نازل شده است؟

در مقام تهدید کسانی که چه بسا خود را مسلمان معرفی می کنند ولی متخلق به اخلاق منافقانه هستند.

17 –  شاخصه های اخلاق منافقانه چیست؟

سهو و بی توجهی در نماز -  ریا کردن – کمک اجتماعی به بینوایان نکردن

– منع ماعون یعنی چه ؟

کمک اجتماعی به بینوایان نکردن

19 -  سوره ماعون چند آیه دارد؟

7 آیه

20 – واژه  " ارایت  " یعنی چه ؟

به ظاهر از رویت می آید  که ما  یک رویت چشمی داریم و یک رویت قلبی داریم.

در تمام آیات که این واژه آمده بیشتر رویت  دلی و قلبی است.

معنی آن در آیات  = رای و نظر تو چیست در باره کسی که دین الهی را تکذیب می کند.

21 -  واژه دین یعنی چه؟

روز جزا و قیامت

22 –  معنی دع در این سوره چیست؟( یدع الیتیم )

ردکردن و راندن یتیم  به زور و جفا  از خود است

23 – تحضیض یعنی چه ؟تشویق و ترغیب

24 – ویل یعنی چه؟از ادوات نفرین و مذمت در قرآن است. در این آیه نثار نماز گزارانی که از نمازشان غفلت دارند،  شده است.

25 – کلمه  عن  یعنی چه؟در این آیه "  فی"  معنی میشود. ( در نمازشان  غفلت دارند.)

26 – حروف در قرآن چگونه معنی میشوند؟تحت تاثیر جملات و سیاق آیات است.

27 -  ماعون چیست؟از مَعن گرفته شده و معن به معنای چیز کم و اندک است.

(طبق روایات مثلاً امام صادق (ع) : ماعون قرضی است که بدهی ، احسانی است که بکنی.

اثاث خانه ایست که به عاریت دهی و زکات هم یکی از مصادیق ماعون است.)

ماعون بطور کلی آن شی قلیلی است که بتواند برای رفع مختصر یک مومن بصورت موقت در اختیار او قرار بدهد.

– چند نکته تفسیری از سوره ماعون:

الف- مفهومی مثل " ارایت الذی یکذی بالدین " از سنخ مفاهیم اعتقادی است(اعتقاد به توحید یعنی اعتقاد به روز جزا )

ب – مفهومی مثل نماز گزاردن که می فرماید فویل للمصلین این از سنخ اعمال و عبادات بدنی است که انجام می دهد.

ج – اما مفهومی مثل توجه به یتیم یا پرداخت ماعون به فقرا و نیازمندان از سنخ مسائل اخلاق اجتماعی است.

نتیجه = مسائل اعتقادی و عبادی و اجتماعی در آیات قرآن باهم مطرح میشود.

و ضعف اعتقادی میتواند انسان را از کمک به فقرا باز بدارد.

19 – یک نکته تفسیری دیگر از این سوره :

نمازی انسان را به خدا نزدیک می کند که همراه با اخلاص و به قصد رضای خدا باشد.

20 – طبق حدیث امام صادق نماز متاثر از ریا چگونه  است؟ ونتیجه آن چیست؟

شرک خفی است. مورد ذم و نفرین خدا قرار می گیرد.

21 – غالباً ما اشتباه ما در مورد سهو چیست؟

فکر می کنیم همان شک است.

معنای سهو در روایات نمازی است که فاقد حضور قلب و غفلت دلی است.

امام باقر(ع): سعی کنید هنگامی که نماز می خوانید همراه با حضور دل باشد چون از نماز آن  بخش ها و رکعت ها

بالا می رود که همراه با حضور قلب باشد.

تفسیر سوره  هُمَزَه – 9 آیه - مکی

22 – سوره همزه ما را با چه چیزهایی آشنا می کند؟

با مسائل تاریخی صدر اسلام و حاوی نکات اخلاقی برای همه زمان مفید است.

23 – مصداق همزه و لمزه در زمان پیامبر کیست؟

امیه بن خلف که شخصیت مسلمانان را مسخره می کرد.(ارباب بلال حبشی)

امام می تواند برای افراد دیگر مثل امیه بن خلف هم عمومیت داشته باشد.

24 – هُمَزَه و لُمَزَه یعنی چه ؟

هر دو بر وزن فعله و از اوزان مبالغه هستند.

همزه از ماده هَمز گرفته شده و در اصل به معنای شکستن است.

لُمَزَه  از ماده لَمز  است که به معنای غیبت کردن و عیب جویی نمودن است.

25 – هَمّاز  یعنی چه ؟کسانی که شخصیت دیگران را می شکنند.

26 – اختلاف معنایی ریز دو واژه  هُمَزَه و لُمَزَه چیست؟

هَمز یعنی پیش روی آنها بدگویی کردن است.

لَمز پشت سر مردم  بدگویی کردن است. (غیبت)

27 – حُطَمَه یعنی چه ؟بر وزن فُعَلَه  و از اوزان مبالغه است. بمعنای در هم شکستن است.

آتشی که به شدت در هم می شکند گنهکاران را.

28 -  لَیُنبَذَنَّ یعنی چه ؟نَبذ به معنای افتادن و فرو افتادن است .

با تاکید های متعددی همراه است. لام سر فعل و نون ثقیله   تاکید هستند.

29 – موقده یعنی چه ؟ برافرو ختگی و آتشی که شعله برآورده.

30 – افئده یعنی چه ؟

آتشی که از دلهای مردم طلوع می کند و زبانه اش شروع میشود.

31 – موصده یعنی چه ؟محیط بسته و زندانی شده است.

آن آتش آنچنان حصاری برآنها ایجاد کرده که گریزی و فراری از آن نخواهند داشت.

32 – عمد ممده  یعنی چه ؟بنایی که تصور بکنیم این بر ستونهایی استوار شده .

بنای جهنم بر ستونهای ممتدی (آتش) استوار شده و شکل گرفته است.

33 – چند نکته تفسیری از سوره هُمَزَه:

الف- رابطه بین غیبت کردن و طعنه زدن و مسخره کردن و در عین حال ، مال داشتن و مال را شمردن.

تمرکز بر مال و شمردن آنها بتدریج اخلاق انسانی انسان را تحت الشعاع قرار میدهد و دیگران را مسخره کرده

و طعنه می زند.

ب- ارتباط بین اتش جهنم و نفس و درون انسان خطاکار

(ریشه های آتش در یک محیط خارجی برای انسان در جهنم از نفس و درون و نیات سر بر می آورد.)

34 – مالداری برای چه کسانی خوب است؟

کسانی که خودساخته باشند و ظرفیت لازم را داشته باشند .

35 – طبق این سوره مالداری چه ذهنیت غلطی در فرد بوجود می آورد؟

فکر می کند مال اسباب جاودانگی و بقاع و عدم زوال او را فراهم می کند.

تفسیر سوره تکاثر – 8 آیه - مکی

35 – وجه تسمیه سوره تکاثر چیست؟

از آیه اول آن گرفته شده الهئکم التکاثر

36 – سوره تکاثر چه چیزی را بازگو می کند؟

اخلاق اعراب جاهلی( فخر فروشی ، زیاده خواهی ، کثرت طلبی نسبت به یکدیگر)

و انذار آنها توسط خدا که در روز قیامت بازخواست میشوید در برابر نعمتهایی که ارزانی داشته است.

37 – واژه  اَلها  یعنی چه ؟مصدر اِفعال است و ریشه ثلاثی مجردش لَهو است و به معنای سرگرم شدن است و وقتی به باب اِفعال ( اِلها )می رود

به معنای سرگرم سازی است.و یک مفهومی از  تعدی را به خود می گیرد.که کثرت طلبی شما را نسبت به یکدیگر شما را

سرگرم کرد.(از خداوند غافل شدید)

38 – زُرتم یعنی چه ؟ دید و بازدید –

39 -  در کلمات  کلّا سوف چه منظوری است؟اخطار و انذار

40 -  لَتَرون الجحیم  یعنی چه ؟لترون ریشه اش در رویت است  و جحیم از اسم های جهنم است. مکانی که آتش در آن شعله ور میشود.

41 – علم الیقین یعنی چه ؟علمی که دستاوردش یقین است. وماهیتش یقین است.

42 – نکات تفسیری سوره تکاثر ؟الف- در مورد آیه حتی زرتم المقابر دو وجه تفسیری است :

1 - شما در راه فخرفروشی از نظر کثرت افراد قبیله نه تنها زندگان را بلکه مرگان را هم شمردید.

2 - شخص خودتان با دریافت مرگ به زیارت قبرستانها رفتید (غفلت داشتید که با همین روحیه مردید.)

طبق خطبه 221 نهج البلاغه معنای اول ارجعیت دارد.

ب- اسلوب قرآن در تهدید است.

کلا سوف تعلمون

ج- کلا لو تعلمون علم الیقین  ، لترون الجحیم . این آیه شریفه مربوط به همین دنیاست.

اگر شما در این دنیا به علم الیقین می رسیدید احساس می کردید که جهنمی وجود دارد.

ح- مراقب باشیم که در قیامت از نعمتها سوال میشود.(نعمت عمر، ولایت و هدایت)

43 – حدیث پیامبر (ص) در مورد زیارت قبوردر صدر اسلام؟

من در گذشته شما را از زیارت قبور نهی می کردم. (بخاطر اینکه اسباب تفاخر بود)

الان به شما می گویم به زیارت قبور بروید چون مایه عبرت است و آخرت را به یاد شما می اندازد.

44 – کلا در این سوره چیست؟

حرف ردع : انکار و تخطئه افکار پوچ و جاهلانه است.

45 – سوف تعلمون  در این سوره یعنی چه ؟

مبتنی بر تهدید است یعنی اینطور نیست که شما فکر کنید .شما به زودی خواهید دانست که چه اشتباهاتی می کردید.

46 – تکرار کلا  و کلا سوف در این سوره به چه خاطر است؟

از ادوات تاکید است.همان مفهوم را با ادوات بیشتر تاکید می کند.

47 – امام علی (ع) در خطبه متقین ویژگی متقین را چگونه توصیف کرده اند؟

احساس می کنند درجهنم معذبند. یا نسبتشان به بهشت بگونه ای است که احساس می کنند در بهشت متنعمند.

48 – فرق علم الیقین و عین الیقین در این سوره چیست؟

علم الیقین از رهگذر استدلال و نشانه به انسان می رسد . مثال: دیدن دود نشانه وجود آتش است.

عین الیقین یعنی یقین ما به عینیت برسد مثال : دیدن خود آتش

49 – خدای نخواسته انسانی در آتش بیفتد عین الیقین چه میشود؟به حق الیقین تبدیل میشود.

50- یقین چند مرتبه دارد؟سه مرتبه که دو مرتبه آن در این سوره اشاره شده است.

علم الیقین-عین الیقین  و مرتبه سوم حق الیقین

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 2

سوره زال – 8 آیه – مکی

51 -  این سوره زال در مورد چیست؟در مورد فرا رسیدن قیامت و تحولات در روز قیامت -

52 -    در جزء سی حدود چند سوره حقائق قیامت را بیان می کند؟

حدود 10 سوره مثل انفطار – انشقاق –قارعه .

53 – زله ی یادشده در سوره زال چیست؟نفخه صور دوم

54 – دو نفخه  صور در آسمان و زمین  را بیان کنید.

طبق سوره زمر آیه 68  : الف- نفخه اول یا انفجاری  = نفخه مما ت    ، یک موج انفجاری بسیار قوی که به زله تعبیر شده .

ب – نفخه دوم = نفخه حیات ، موج انفجاری دوم قبور مردگان شکافته میشود و زمین درون خود را بیرون می ریزد.

55 – در مقابل سوال انسان که می پرسد چه خبرشده چه اتفاقی می افتد؟

زمین اخبار خود را برای مردم حدیث می کند بدلیل وحی ایکه خدا در اختیار او قرار داده است.

زمین از عوامل فاش کننده آنچه در عمر طولانیش بوده است.

56 –  برای چه آنروز مردم گروه گروه  مبعوث میشوند؟

برای اینکه در جریان عملکردهایشان قرار گیرند.اعمال خود را مشاهده کنند.

و هیچ عملی به اندازه ذره ای گم نمیشود.

57 –پیامبر در موعظه کدام  سوره را بیا می کردند؟سوره زال

تفسیر سوره تین – 8 آیه – مکی

58 – سوره تین با چند سوگند آیه آغاز میشود؟با 4 سوگند در سه آیه اول - با دو سوگند در آیه اول

59 – نکات تفسیری سوره تین ؟اسلوب آغاز سوره : با سوگند آغاز شده که از نشانه های سوره های مکی است.

اسلوب پایان سوره  : با ااستفهام است. از چیزی سوال شده که انسان می داند.منظور آن یادآوری است.

60 – در این سوره به چه چیز هایی سوگند خورده شده است؟

پدیده های مادی= انجیر و  زیتون ( درخت )-

پدیده های معنوی =  طور سینین (مبعث و بعثت گاه حضرت موسی(ع) ) –

هذا البلد الامین (بعث گاه و مبعث رسول خدا  (ص) شهر مکه  )-

61 –  رمز قسم به این دو پدیده مادی و معنوی در سوره تین چیست؟

مسائل مادی و معنوی می تواند در عرض یکدیگر در خدمت رشد و کمال انسان قرار بگیرد.

62 – خدا درسوره تین بعد از قسم ها چه می فرماید؟ما انسان را در بهترین صورت بندی آفریده ایم.

63 – در چه صورت انسان به پست ترین مراحل بر نمی گردد؟(این آیه اشاره به اراده تکوینی خدا دارد.)

به جز کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده ند.

64 –  غیر ممنون  در سوره تین یعنی چه ؟یعنی پاداش و  نعمت های خدا در بهشت زوال و پایان ندارد.

65 – آخرین آیه (استفهام = طرح سوال ) چه می پرسد؟آیا خدا بهترین  داوران است.( منظور یادآوری به انسان است.)

66 -  گوهری ترین نکته تفسیری  سوره تین چیست؟خلقت ابتدائی انسانها بر اساس سلامت فطری و اعتدال روحی است و

انسان خودش را خراب می کند.( اراده  تکوینی)

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 3

تفسیر سوره علق

67 -  اولین سوره در آغاز بعثت؟علق

68- دو فراز سوره علق؟1 – فراز اول که همزمان با بعثت آمده :

69 – مراحل خلق انسان؟آیه 5 سوره حج- آیات 13 و 14 به بعد مومنون

نطفه- علقه(خون بسته ایکه بعد از تطور نطفه شکل می گیرد. مثل زالویکه به رحم مادر می چسبد.)

– مضغه – و بعد به شکل انسان در می آید.

70- شان نزول سوره علق؟نزول 5 آیه اول سوره علق در غار حرا ء و متوحش شدن پیامبر و رفتن پیش خدیجه و ورقه بن نوفل و دادن بشارت پیامبری به ایشان

( طبق دیدگاه اهل سنت که با بینش قرآن و اسلامی سازگاری ندارد.)

72- سخن امام صادق در مورد برانگیختن به پیامبری؟سکینه  و آرامش و وقار را به جان او القاء می کند و عین یقین میشود نسبت به آن ماموریتی که خدا به او داده است.

73 – امام علی (ع) درخطبه قاصعه در مورد برانگیختن پیامبر؟

آن لحظه ایکه پیامبر به پیامبری برانگیخته شد من با پیامبر بودم  و من حتی ناله شیطان را هم شنیدم

74 – سخن پیامبر در مورد مقام علی (ع)؟تو پیغمبر نیستی ولی خدا به تو معرفتی  می دهد که آنچه که من ببینم ببینی  و آنچه را که من بشنوم بشنوی.

75 – خدا در سوره علق  تعلیم و قلم را با چه گره می زند؟

کرامت خودش

76 – در سوره قلم به چه قسم خورده شده؟

به  شان قلم ( ن و القلم و ما یسطرون)

77 – نکته سوم تفسیری : اقرا ء باسم ربک الذی خلق ؟

خَلَقَ یک فعل متعدی که مفعول آن ذکر نشده- مفعول مطلق است ومنظور خلق کل شیء است .

و در ادامه آیه : خلق الانسان من علق : اصطلاحاً   تخصیص بعد از تعمیم. ذکر خاص بعد از عام نیز هست.

(یعنی : خدایی که  خالق همه موجودات و اشیااء است خالق انسان از علق است.)

سوره  علق آیه 9 الی آخر

67 -  بنظر مفسران از آیه 9  متعلق به چه دوران پیامبر است؟

اصل دعوت را با مردم در میان نهاده است. وایشان و یارانشان در مسجدالحرام نماز می خوانده اند

و چه بسا مورد اعتراض برخی قرار می گیرد.

68 – نظر مفسران راجع به الذی ینهی  - عبدً اذا صلی  چیست؟

الذی ینهی : یعنی کسی که پیامبر را از نماز گزاردن  نهی میکرده ابوجهل بوده است.

عبدً اذا صلی : منظور پیامبر (ص) که در حال نماز مورد مزاحمت ابوجهل قرار میگیرد.

69 -  قرآن خواندن و نماز گزاردن پیامبر چه مشکلی برای کفار و مشرکان ایجاد می کرده ؟

قرائت قرآن فصیح  و نماز خواندن ایشان بر مردم اثر میگذاشت.

سوره فصلت:آیه 26 : کافران می گفتند به این قرآن گوش فرا ندهید بلکه بدینوسیله شما بر پیامبر و یاران او پیروز شوید.

70 – اِسماع قرآن ؟به گوش رساندن قرآن

71 – اسماع قرآن توسط پیامبر چه اثری داشت؟

دل ها و فطرتهای پاک وسالم متحول میشد .(یکی از راههای جمع نمودن اصحاب و پیروان )

سوره شرح ( انشراح) –مکی -

72 – شرایط نزول سوره انشراح؟دلگرمی پیامبر ادامه ماموریت بوسیله نعمت هایی که خدا داده است.

73 – نعمت های مورد اشاره در سور

نمونه سوالات دوره تفسیر آیات جزء سی ام قرآن کریم( تفسیر آیات برگزیده )- قسمت 4

سوره توحید-

80 – طبق روایات شیعه و سنت سوره توحید معادل چیست؟

یک سوم قرآن

81 -   فرمایش پیامبر  ختم قرآن برای کسی که عاجز از خواندن قرآن چگونه ممکن است؟

اگر کسی سه بار سوره توحید را بخواند مانند کسی است که قرآن ختم کرده است.

82 -  چگونه یک سوره توحید از نظر قرائت یا آثار معادل  یک سوم قرآن ثواب دارد؟

اگر فرض کنیم کل محتوای قرآن از نظر مسائل توحید – معاد – نبوت و سایر مسائل است

سوره مبارکه توحید بصورت فشرده متمرکز بر خداشناسی است.

83 – خواندن سوره توحید بعد از حمد چگونه است؟

هیچ اشکالی ندارد وسفارش شده در شبانه روز حداقل یکبار در نماز ها سوره توحید خوانده شود.

و در روایات به خواندن سوره های دیگر نیز سفارش شده است.

84 – حدیث امام صادق (ع) در مورد خواندن سوره توحید؟

 کسی یک شب و یک روز بر او بگذرد و نمازهای پنجگانه را بخواند و در آن قل هوالله احد را نخواند به او گفته میشود

یا سوره کافرون –مکی- 6 آیه

85 –کدامسورهها چهار قل معروف است؟

توحید- کافرون – ناس – فل

86 – قل یا ایها الکافرون لااعبد ماتعبدون ؟

بگو ای جماعت کافران من نمی پرستم آنچه را که شما می پرستید.

87 – ولا انتم عابدون ما اعبد؟

در حالیکه شماهم نمی پرستید آنچه را که من می پرستم.

88 – از مخاطبه  آیات اول و دوم فوق چه می فهمیم؟

که گویا رسول خدا مورد پیشنهادی قرار گرفته بود و به پیشنهاد پاسخ منفی می دهد.

89 -     در تفاسیر سبب نزول این آیات فوق چیست؟

ولیدبن مغیره ،عاص بن وائل، حارث بن قیس ، امیه ابن خلف پیشنهاد پیروی یکسال ، آیین خود را به

پیامبر دادند و در عوض آنها یکسال از آیین پیامبر تبعیت می کنند .

اگر آنها خیر ی در دین پیامبر دیدند تا ابد اطاعت می کنند و اگر پیامبردر بت پرستی سود و منفعت دید

ایشان ادامه دهد. پیامبر اسلام فرمودند من منتظر فرمان پروردگارم. و فرمان خدا بدین شکل نازل شد و منفی بود.

90 –  ولا انا عابد ما عبدتم ؟

 و نه من خدایان باطل شما را عبادت می کنم.

92 – ولا انتم عابدون ما اعبد؟(تاکید)

و نه شما خدای معبود مرا عبادت می کنید.

93 -  لکم دینکم  ولی دین

پس دین شما برای شما باشد و دین من برای من

91 -نکات مهم سوره کافرون چیست؟

سوره توحید و کافرون با قل شروع شده . و محتوای قل مهم است. و لفظ قل هم موضوعیت دارد.

و در قرآن حدود 300 جا یک آیه ای با قل شروع شده و پیامبر آ ن قل را هم گفته اند.

یعنی فرمان خدا را رسول خدا با لفظ قل گفته اند.

قرآن با لفظ و معنا ، هردو وحی الهی است و پیامبر اجازه کوچکترین دخالت و  تصرفی در محتوای وحی ندارد.

حتی در سطح کم کردن لفظ قل را ندارد.

 2 – تکرار آیه در 3 و 4 و 5  برای چیست:

( بقول امام صادق (ع) برای پاسخ به اشکال دقه )نشان دهنده اینست

 که پیشنهاد کفار برای پرستش بصورت یکسال در میان بصورت مستمر بوده است.

3 – آیا سوره مؤید نوعی سکلاریسم نیست؟( می خواهد بگوید که هرکس هر چه را می خواهد بپرستد آزاد است  ؟)

خیر- چون اولاً این سوره سیاقش بظاهر خبری است. ولی در واقع سیاقش سیاق تحقیر و تهدید است، نه جواز و مجازبودن اعتقادات.

و آیات دعوت به خداپرستی و دوری از شرک زیاد است و آیات کتاب خدا فاقد تعارض است.

سوره قدر

92 -   ارتباط نزول قرآن با لیله القدر چیست؟

سوره دخان: انا انزلناه فی لیله مبارکه .

سوره بقره  (آیات مربوط به صیام):  شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن هدی لناس و البینات و الفرقان

93 – محتوای  لیله القدر یعنی چه ؟

شب اندازه گیری – شب تقدیر- شبی که تقدیرها تعیین میشود و در طول سال به مرحله اجرا گذاشته میشود.

94 –  عظمت لیله القدر در چیست؟

که خدا از اسلوب وما ادراک استفاد ه می کند .

شب قدر به تنهایی بهتر از هزار ماه است.

95 – اسلوب  " ما ادراک " در قرآن در کجاها استفاده شده؟

ما ادراک مالقارعه – ما ادراک ماالحطمه – ما ادراک ما الحاقه - .

96 – این ما ادراک در قرآن  نشان دهنده چیست؟

که عظمت این حادثه تا قبل از نزول برای شخص پیامبر کاملاً روشن نبوده ، چون در ماادراک  اولین مخاطب

پیامبر اسلام است. و مخاطب بعدی ما هستیم.

97 -  حدیث امام صادق در مورد معنی لیله القدر خیر من الف شهر ؟

از این رو شب قدر از هزار ماه بهتر است که هر عمل خیری که انسان در لیله القدر انجام می دهد

ثواب آن بیش از انجام هزار ماه فاقد لیله القدر  کار خیر است.

98 -  ملائکه در معیت روح برای چه نازل می گردند؟

برای اینکه این امور تعیین شده را ابلاغ کنند.

99 – در این سوره قدر روح کیست؟

در بسیاری از روایات منظور جبرئیل است.

100 - لقب جبرئیل در تفاسیر؟

سیدالملائکه  و رهبر ملائکه و ملائکه دیگر از او اطاعت می کنند.

101 -  ملائکه در معیت روح به کجا و بر چه کسی  نازل می گردند

سوره نحل آیه 2 : برآنکسی از بندگانش که صلاح بداند نازل می کند.

حجتی از حجتهایی از خدا و هرساله نازل میشوند.

102 – آیه 4 سوره قدر مبین چیست؟

امامت – ولایت و ادامه  حضور معصوم در بین مردم است.

103 -  حدیث امام باقر(ع) در مورد لیله القدر؟

کیف لانعرف لیله القدر؟ .

چطور ما لیله القدر را ما نشناسیم ؟

اصولاً ملائکه بر ما نازل میشوند و به ما طواف می کنند؟

104 – لیله القدر دقیقاً چه شبی است؟

از رموز است و ائمه به صراحت پرده برنمی داشته اند.

ولی بین سه شب نوزدهم –بیست و یکم و بیست و سوم جمع است.

سوره فیل -5 آیه دارد.

105 – اصحاب فیل کنیه از چیست؟

لشکر ابرهه که بقصد نابودی کعبه آمده بود.

106 -  طبق سوره فیل خدا نقشه آنها را چه کرد؟

بر ضلالت و تباهی قرار داد.

107 -  طبق سوره فیل لشکر ابرهه با سنگها چه شدند؟

مثل کاه خردشده 

108 – تضلیل ؟

به ضلالت کشاندن.- در فارسی نقشه که بهم میخورد می گویند نقش برآب شد.

و کلمه کید به معنی نقشه و طرح هم آمده است.

109 – طیراً ابابیل؟

ابابیل صفت طیر است و ابابیل به معنای گروه گروه است و بعضی گفته اند ناظر بر نژاد و نوعی

پرندگان است. ( طیر اسم جنس و مفهوم جمعی دارد.  و بصورت گروه گروه پرواز می کردند.)

110 – ترمیهم  بحجاره من سجیل؟

رمی به معنای افکندن و سنگ و نیزه پرت و افکندن.

سجیل: معرب سنگ و گل – و ناظر بر نوعی سنگ از سنگهای جهنمی-

عصف: کاه یا علف خرد شده

ماکول : خورده شده و ریز ریزشده

111 – شان نزول سوره فیل؟

در بعضی روایات : ابوطالب ضمن اعتقاد ،همواره از پیامبر اسلام دفاع می کرد.

پیامبر در جواب سوال ایشان فرمودند: من مبعوث به جمیع انسانها شده ام.

112 -  آیات نفی ترس از کفار ؟

سوره قصص- آیه 57 : (ترجمان ترس کفار و مافی ضمیر کفار  است)

سوره فیل(  بخاطر ترس از کفار برای خراب نمودن کعبه و دادن آرامش)

113 – نکات مهم سوره فیل؟

اخطار و انذار به سران کفر که پیامبر و اصحاب او را اذیت نکنند.

خدا در قرآن سر گذشتهای پیشینیان را  مکرر برای عبرت گیری را ذکر می کند

ولی در سوره فیل حادثه ایی است که جنبه ملی و فرهنگی و بومی داشته است. مبدا تاریخ خودشان است و غیرقابل انکار بوده است.

مسئله به رخ کشیدن قدرت الهی  در از بین بردن یک حکومت جبار بنام ابرهه.

سوره قریش- 4 آیه

114 -   ایلاف؟

مصدر است به معنای  الفت بخشیدن – الفت یعنی اجتماع توام با انسجام  و انس و الیتیام است.

و الفت به معنای مالفت و عهد ، پیمان تفسیر کرده اند نمی باشد. و یعنی الفت ایجاد کردن است.

و ایلاف با مسافرتهای زمستانی و تابستانی ارتباط دارد. 

115 -  نکات تفسیری سوره قریش؟

1 – شروع آیات سوره با لام ( لام تعلیل : جهت الفت بخشی قریش)

2 -  طبق فقه سوره  فیل و قریش بمثابه یک سوره هستند.

3 -  محتوای الفت قریش؟ امنیت از طریق از بین بردن لشکر ابرهه-

خدا برای مردم و قوم عرب در سال ماههای حرام اعلام می کند و جنگ و خونریزی حرام است.

 116 – طبق تفاسیر  چه چیزی سبب الفت بخشی قریش است؟

ارتباط نزدیکی بین سوره فیل و قریش است. ( خدا اصحاب فیل را از پا انداخت  و مانند کاه های ریز ریزشده کرد تا

همبستگی و الفتی برای قریش   ایجاد کند.

117 – علاوه بر سوره های فیل وقریش کدام سوره ها در نماز بهتر است باهم بخوانیم؟

ضحی و انشراح

1 – کتاب شیخ حر عاملی چیست؟

وسائل الشیعه

128 –  در سوره ناس از شر چه کسی به خدا پناه می بریم؟

از شر وسوسه گر خناس

129 –  نکات سوره ناس؟

1 – به سه صفت خدا از وسوسه گر  پناه برده شده: ربوبیت – مُلوکیت –الوهیت

2 –  یوسوس در این سوره فعل مضارع است و حکایت از استمرار عمل دارد.

3 – از نظر آیات قرآن ابلیس از جنس جن است. و از حواس ما پوشیده است.

و نوعی دیگر از تبار انسان را در این سوره گفته که معنی آن اینست که اگر انسان سرسپرده شیطان شود

عملاً به شیطانی از شیاطین میشود.

4 -  از شر وسوسه و شر شیاطین به خدا پناه ببریم.

130 –  خناس یعنی چه؟

مرتب ورود و خروج دارد و پنهان میشود و دوباره ظاهر میشود. (جمع شدن و عقب رفتن و اختفاء و کمین)

با یاد خدا می گریزد و پنهان میشود و با غفلت از خدا ظاهر میشود.

131 –  گروه غالیان یا غلات چه کسانی بودند؟

اهل غلو در زمان امام جعفر صادق(ع) – به ائمه نسبت های نادرست الوهیت و ربوبیت می دادند.

با جعل حدیث و دروغ و تهمت زدن که ائمه شیعیان را از نشست و برخاست با آنها پرهیز می کردند.-

به گفته امام صادق (ع) اینها دروغ می گویند و شیطان در دروغ گفتن محتاج آنها میشود.(شیاطین انسی و

قابلیت شیطان شدن انسانها)

 سوره بلد- مکی (خصوصیت آنها شروع با سوگند)

132 -  آغاز و انتهای  سوره بلد  چیست؟

با چند سوگند به سرزمین مکه  و مقام معنوی یک پدر و فرزندو یک جواب سوگند –پاره ای نعمت ها را خدا برای انسان متذکر میشود.

در انتهای سوره دستور العمل دسترسی به کمالات را می دهد.

133 – دستور العمل سعادتمندی و رسیدن به کمالات در سوره بلد چیست؟

ایمان بخدا و اخلاق اجتماعی و از خودگذشتگی داشته باشد.

134 – لااُقسم به معنای چیست؟

سوره

135 – نعمتهای متذکر درسوره بلد؟

دو چشم –یک زبان و دو لب – راهنمایی به دو راه (خوب و بد و خیر و شر) (برای انداختن خود در راه عقبه)

136 – چرا انسان با وجود این نعمتها وارد عقبه نشد؟

عقبه= راه ناهموار کوهستانی برای رسیدن به قله (استعاره از راه دشوار کمال)

چون از خودگذشتگی ندارد.

137 – از خود گذشتگی برای انداختن خود در عقبه تجسم در چه اعمالی دارد؟

فک رقبه= آزاد کردن گردن( گردن کنایه از انسان است)

اطعام فی یوم ذی . = اطعام به گرسنگان ، یتیمی از بستگان، مسکین خاک نشین در روز قحطی

ایمان آوردن به ذات پروردگار

سوره انفطار- مکی

138 -  سوره انفطار با چه شروع شده؟

اذا – اذا ظرف زمان است .

139 – کدام سوره با اذا شروع شده؟

واقعه- شمس – انفطار

140 – ویژگی سوره های مکی و مدنی چیست؟

مکی = با توجه  عقاید اصلی ،کلی اسلام نازل شده اند.(سوره های معارفی)

مدنی = در باره قوانین ، مقررات ، تشریع احکام و حدود الهی نازل شده اند.

141 – از اصول معارفی چیست؟

معاد که سوره های مکی در این باره است.

142 –درباره معاد کدام سوره ها حقایقی را گفته اند؟

 سوره تکویر و انفطار، قیامت ، قارعه

143 – در سوره انفطار بیشتر درباره معاد چه آمده ؟

علائم معاد

144 – علائم معاد در سوره انفطار چیست؟

زله  شدید زمین -پارگی و شکاف آسمان- ستاره ها به یکدیگر می ریزد و پراکنده میشوند( انتثار)-

دریاها بهم پیوسته میشود(تفجیر) ( سوره کورت =و برافروختگی و جوشش آبها( تسجیر)که در این سوره نیامده)- 

قبرها زیر و رو و شکافته میشود و مردگان سربیرون بیاورند.

145 – طبق آیه 68 سوره زمر علائم معاد در سوره انفطار را توضیح دهید؟

خدا دو نفخه را ذکر می کند. در نفخه اول (نفخه ممات) در صور دمیده میشود  تمام موجودات آسمان و زمین دچار بیهوشی مرگ میشوند مگر کسی که خدا استثنا کرده باشد. بار دیگر در صور دمیده میشود(نفخه حیات) پس همه مردم بلند میشوند و به یکدیگر نگاه می کنند.

146 – کدام آیات در سوره انفطار به نفخه اول یا ممات اشاره دارد؟

اذا السماء انفطرت – و اذا الکواکب انتثرت – واذا البحار فجرت

زله شدید رخ داده  و آسمان شکافته میشود، ستاره ها پراکنده شده و دریاها بهم می پیوندد.

147 -  کدام آیه در سوره انفطار به نفخه دوم اشاره دارد؟

واذا القبور بعثرت= قبرها زیر ورو میشود. (قیام همگانی و همه از اعمال خود آگاهی دارند)

148 – نافرمانی و معصیت انسان طبق آیات انفطار از چیست؟ از سر غرور

149 – کلا بل تکذبون . چیست؟

کلا حرف رد است . یعنی تخطئه و انکار بشرطی که مطلبی باشد در آیات قبل که مورد رد و انکار گرفته باشد.

در آیات قبل حس غرور انسان مورد تخطئه قرار گرفته شده که غرور بی دلیل انسان حتی مغرور به رحمت الهی این باید تخطئه شود.

150 – کلمه کلا اگر به معنی رد و تخطئه نباشد در زبان عرب به چه معناست؟ تاکید

151 – مردم طبق آیات چند گروه اند؟

دو گروه – ابرار(نیکوکاران)  یا فجار (گناه کاران پرده در )

152 – شاخصه نیکوکاری طبق آیات قرآن؟

آیه 177 سوره بقره : پانزده شاخصه = به آیه مراجعه شود.

 ترجمه و تفسیر سوره کوثر دارای 3 آیه بنام خدای بخشنده و مهربان براستی که ما کوثر را به تو عطا کردیم – پس در مقابل پروردگارت و برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن همانا که ملامت کننده تو او ابتر است. 1 - سوره کوثر بنظر یکی از مفسران معروف نماد چیست؟ نماد بلاغی 2 – در تفسیر سوره کوثر چه چیزهایی را باید در نظر بگیریم؟ الف – مفردات سوره را از نظر معنا ، لغت و مفهوم مرور کنیم. ب- رابطه این آیات با یکدیگر چه خواهد بود؟ ج- پیام و مفهوم سوره کوثر چه خواهد شد؟ 3 – معنی لغت اعطینا چیست؟ دادیم و بخشیدیم – ظرافت آن در اعطی است و نوعی حرمت برای آن کسی که چیزی را می گیرد وجود دارد. و با صیغه جمع بکار رفته و با نوعی حشمت و جبروت و موضع بالا و قدرت همراه است. 4- معنی لغت کوثر چیست؟ خیر کثیر – بر وزن فوعل و از اوزان مبالغه است و بر کثرت دلالت می کند. 5 – فصل یعنی چه؟ فعل امر است و نماز گذار 6- در وانحر چه احتمالاتی وجود دارد؟ در معنا شناسی لغوی دو احتمال است - الف – به معنای نحر شتر است (قربانی ) ب – در مقام نماز دستان خود به حوالی گردن بیاور